چهار طاقي خير
در باغ دراز ماه فرخان خير استهبان يك چهار طاقي وجود دارد كه تا نيمه در خاك فرو رفته است. اين چهارطاقي متعلق به دوره ساسانيان است و از آن به عنوان آتشكده استفاده مي نموده اند.كشاورزان خير كه بعضي از تپه ها را جهت كشاورزي تسطيح مي كنند به خمره هاي بزرگ و اشياءباستاني ديگري برخورد مي كنند.به استناد صفحه 179 تاريخ تاليف حسن پيرنيا و عباس اقبال آشتياني، در زمان اردوان آخرين پادشاه اشكاني در سال 200 ميلادي بابك فرزند ساسان در شهر خير كنار درياچه بختگان حكومت داشته است. به نوشته«خواند مير» در صفحه 223 جلد اول كتاب حبيب السير، همين بابك حكم خير، فرزندي شجاع و دلير داشته است. به نام اردشير كه در سال 224 ميلادي براردوان آخرين پادشاه اشكاني شوريده و او را شكست داده و سلسله ساسانيان را بنياد گذاشته است.
چشمه آب گرم خير
در 30 كيلومتري شمال غربي استهبان و 6 كيلومتري باختر سهل آباد خير، چشمه اي آب گرم جاري است كه سرشار از گوگرد و املاح معدني است. براي مداواي بيماري هاي پوستي بسيار مفيد است. در گذشته از اين آب براي كشت تنباكو استفاده مي كرده اند ولي هم اكنون به درياچه بختگان مي ريزد.
سروننه و بچه
در سمت چپ انتهاي خيابان دهن آسيوه DAN-E-ASIYOW (ميثم) و در ابتداي دامنه كوه فتح آباد استهبان سرو خوش تراشي است كه به سرو (ننه و بچه) ناميده مي شود. اين سرو از روزگاران ديرين خود را سالم و پابرجا تا بدين روزگار كشانده است. از قدمت آن اطلاعي در دست نيست ولي از آن جايي كه سرو يكي از درختان پردوام است گذشته آن شايد به پيش از اسلام هم برسد.
اين درخت هنوز مورد تقدس و احترام عده اي از اهالي است، به شاخه هاي آن تكه پارچه و نخ مي بندد و از آن مراد مي طلبند. سرو بي اعتنا به همه چيز و همه كس با متانت و صلابت به حيات خود ادامه مي دهد.
گل محمدي قدمگاه
در دامنه كوه بطالب واقع در جنوب استهبان مكاني وجود دارد كه به آن قدمگاه مي گويند تا چندي قبل نقش پاي راست انساني حجاري شده در سنگ در درون غاري كوچك قرار داشت كه پاره اي از مردم اعتقاد داشتند نقش پاي حضرت علي (ع) است و مورد تكريم و احترام آنان قرار مي گرفت هرچند كه بنا برگواهي تاريخ حضرت علي (ع) به فارس نيامده اند.
حاجت و مراد خود را از آن مي خواستند و آش نذري مي پزند و بچه هاي خود را نان مي گيرند و مشكل گشا مي كنند. در جلو قدمگاه درخت گل محمدي اي است كه با بستن تكه پارچه و نخ برآوردن آرزوهايشان را خواستارند. دو رف كوتاه براي زنان و رف بلند براي مردان است. اعتقاد دارند كه اگر 7 ريگ پشت سرهم بيندازند و در رف گير كند مرادشان حاصل است.
سنگ نوشته بك بكو BOK-BOKU
در ابتداي دامنه كوه جنوبي استهبان و به فاصله تقريبي يك كيلومتر از شهر، بالاتر از پله اي سنگي معروف به «پله گربه اي» و در سمت چپ ابتداي راه كوهر و معروف به راه بك بكو و در كنار جدول آب، سنگ نوشته اي موجود است كه نياكان ما نقش خطوطي را برآن حك نموده اند. اين نقش كه برروي سنگ بزرگي كه هم اكنون در سايه دلنشين درختان سربه هم آورده چنار سربه هم آورده چنار عنوده است، كنده كاري كرده اند، چندان جلوه اي ندارد به ويژه آن كه گذشت زمان چهره اش را مكدر ساخته است.
اين نقش به صورت مثلثي متساوي الاضلاع به طول تقريبي 115 سانتي متر مي باشد كه با سه خط افقي آن راه به چهار قسمت تقسيم نموده اند و درون هر بخش نوشته هايي با خطي بسيار زيبا به چشم مي خورد كه خواندن كامل آنها نياز به متخصص فن دارد. ولي پاره اي از كلمات كه به راحتي مي توان خواند، بدين قرار است: الله، فقرات، لك، علي ولي الله و اولاوده.
شير سنگي
تنها شير سنگي موجود در استهبان در امامزاده پيرمراد قرار دارد. اين شير سنگي متعلق به شخصي بوده است به نام «آقاعلي محمدخان» كه در تاريخ رمضان المبارك 1235 هجري قمري در يك درگيري محلي كشته شده است. شير سنگي را به جاي سنگي گور مورد استفاده قرار داده تا نشاني از بي باكي، دلاوري و چابكي فرد متوفي باشد.
مشخصات ياد شده از نوشته هاي سنگ زير پاي شير كه يك پارچه است اقتباس گرديده است. در حال حاضر شير سنگي از جاي اصلي خود به ميان حوض آب نماي حياط امامزاده منتقل كرده اند.
سنگ آسياب خنگ XANG
در شمال شرقي استهبان كوهي قرار دارد كه به آن «توي خنگ» گفته مي شود در ابتداي دره خنگ، سنگ بسيار بزرگي وجود دارد كه شبيه به سنگ آسياب است اين سنگ به شكل دايره كامل به شعاع تقريبي يك گز و ضخامت يك وجب كه سوراخي هم در وسط دارد. جنس آن از سنگ هاي معمولي است. به جزء چند حلقه چاه قنات خشكيده هيچ چيز ديگر حالي از آب فراواني كه بتواند آسيابي را بچرخاند كه اين سنگش باشد نيست، شايد موفق به بردن جاي ديگري نشده اند. در ضمن سنگ آسياب از نظر جنس به گونه اي است كه آن ويژگي ها در اين سنگ ديده نمي شود.
غار كبر
در 30 كيلومتري جاده استهبان- شيراز و روبروي روستاي « دهويه» رونيز عليا در ميان كوه غاري زيبا وجود دارد كه به غار گبر شهرت يافته است. از ويژگي هاي اين غار پوشيدگي و استنتار آن است به گونه اي كه تا چند قدمي آن قابل رويت نيست. دهانه غار كوچك است و براي ورود بدان مي بايست مسافتي سرازيري طي كرد تا به كف غار رسيد. از ويژگي هاي ديگر غار وجود ستون ها و آويزانك هاي آهكي است كه به اصطلاح علمي، استالاكتيت و استالاگميت گفته مي شود. تقريباً از تمامي سقف آن قطرات آب زلال و خنكي مي چكد، در تابستان هوايي بسيار خنك و مطبوع دارد.
جالبتر از همه اينها خمره اي است كه در انتهاي غار و در بلنداي صخره اي از روزگاران دور در زير يكي از آب چگان ها نهاده اند. اگرچه شكل ظاهري خود را حفظ كرده است ولي رسوبات آهكي آن را به صورت تكه اي از كوه درآورده است وخود جزيي از استالاگميت آن محل درآمده است. هرچند كه اين غار متعلق به زردتشتيان اين منطقه بوده است. ولي زمين شناسان مي توانند از لايه هاي رسوبي روي خمره قدمت و تاريخ نصب آن بيابند.
قلعه دختر
در ده كيلومتري شرق استهبان و در نزديكي جاده استهبان- ني ريز، در ميان انجيرستاني معروف به بناسك BANASAK (بنه اسك) صخره استوانه اي شكلي قدبرافراشته، كه تنها راه ورود به آن پلكاني تك نفره است كه در سمت شمال اين صخره قرار دارد.اگر در مسير ورود به قلعه، پلكان ها و جاپاهايي از دل كوه درنياورده بودند صعود به آن غير ممكن بود، هرچند كه سطح بالاي صخره كمي شيب دار است ولي به خوبي از امكانات موجود بهره برده اند. با تراشيدن كوه، حوض ها و آب انبارهاي فراواني درست كرده اند. جلو درها ها سد عظيمي از سنگ و ساروج برآورده اند و آب زيادي را ذخيره مي نموده اند.
استحكام اين قعله آن چنان زياد است كه ساكنان آن در امنيت كامل زندگي مي كرده اند. اين قلعه مورد استفاده مردمان قبل و بعد از اسلام قرار گرفته است. زيرا آثار و نشانه هايي از نحوه برخورد با مردگان خود در پيش از اسلام ديده مي شود. گورهايي كه دامنه شمالي قلعه وجود دارد نشاني از مسلمان بودن آنها در بردارد. (گورها شرقي و غربي است).
آثار و بقاياي قرواني اعم از تكه هاي ظروف سفالي و ديواره هاي مخروبه ساختمان به چشم مي خورد و به خوبي مي توان گذر زمان را در آنها مشاهده كرد كه چگونه بيش از اين توانسته اند از گزند عوامل طبيعي و انساني مصون بمانند.
هرچند كه در اوايل حكومت رضاخان، انگليسي ها آمده اند و مدت ها در آن كندوكاو نموده اند ولي در بعضي مواقع ظروف سفالي و قاشق هاي مفرغي ديده شده است. جادارد كه ميراث فرهنگي از نظرعنايتي هم به اين منطقه داشته باشد.
در دامنه جنوبي اين صخره آثاري از جدول كشي و استخر برجا مانده است كه بدون شك آب چشمه «آب باريك»را بدين مكان هدايت مي نموده و براي كشت و زرع مورد استفاده قرار مي داده اند.
هرچند كه سند تحكمي در دست نداريم ولي به جرات مي توان گفت كه به جز قلعه دارالامان ايگ (ايج امروزي) كه مقر حكومتي خاندان شبانكاره(448 تا 756 ه ق) بوده است، قلعه دختر استهبان هم يكي از قلاع محكم اين قوم به شمار مي رفته است. اين كه چرا به قلعه دختر شهرت يافته است سندي در دست نداريم. استحكام و عدم دسترسي به آن احتمالاً پايگاه مناسبي براي مبارزين و مخالفين با حكومت وقت در طول تاريخ ايران بوده است. وجود استودان در قلعه دختر نشاني از ساكنان دوره ساساني در اين مكان است.
كت چله خانه KOT-CELA-XANA
در جنوب استهبان در دامنه كوه بطالب دو غار بزرگ و به هم و قرينه وجود دارد كه همانند دو چشم يك گاو بر پيشاني كوه بطالب نشسته است. غار سمت راست بزرگتر از آن ديگري است و در انتها با ميانه خود سوراخي دارد كه با وجود تاريكي و باريكي سوراخ و تنگناي نفس گيرباز عده اي از مردم از آن عبور مي كنند و از جاي ديگر كوه بطالب سردر مي آورند.
وجه تسميه غار از آن جا گرفته شده است كه در ابتداي غار سمت راست تكه سنگ بزرگي به ديوار غار تكيه داده و مجراي باريكي درست شده است. زنانيك كه بارور نمي شده اند، اعتقاد براين بوده است كه اگر چهل روز بيايند و از زير اين سنگ رد بشوند صاحب فرزند مي شده اند.
در تاريخ سيرجان تاليف علي اكبر وثوقي رهبري به استناد از تاريخ آل مظفر تاليف محمود كتبي آمده است كه : «من حيفم مي آيد كه جنايت بزرگ ملك اشرف را براي شما بازگو نكنم. ملك اشرف پس از اين كه متواري شد از شدت عصبانيت «به هر ديار كه مي رسيد ديار نمي گذاشت» «از جمله در شعب بوان يا اصطهبانات كه نمودار جنان است، چون نزول كردند، متوطئه آنجا به غاري رفتند. بگفت تا بر در آن غار آتشي كردند كه از دود آن دو هزار آدمي هلاك شدند.»
لغت نامه دهخدا شعب بوان را از توابع ممسني مي داند. در جاي ديگري هم نام استهبان يا اصطهبانات مترادف «شعب بوان» نيامده است. در ضمن واژه «اصطهبانات» در متن اصلي تاريخ آل مظفر نيامده است و آقاي علي اكبر وثوقي رهبري بدون قرار دادن در « » جزء متن آورده اند.
مسجد جامع استهبان
مسجد جامع استهبان در شرق ميدان مركزي شهر (آب بخش) قرار گرفته است «طبق نظر كارشناسان آثار باستاني ايران، اصل بنا مربوط به قرن پنجم هجري است ولي در شبستان جنوبي مسجد بر يكي از ستون هي سنگي، كتيبه اي نقر گرديده كه مربوط به دوره شاه عباس صفوي و چنين خوانده مي شود:« محل مهر سنه 1024 در تاريخ غره شهر محرم قرار چنان شد كه منبعد ابواب داروغه و كلانتر قبلي بنمايند كه چه منبع از اصطهبانات يافته اند و چون خلاف اين منبع واقع شود از شفاعت حضرت رسالت پناه محروم شود و در لعنت خداي مقيم باشد...»
بناي مسجد شمال شبستان جنوبي و شبستان شمالي و يك رشته رواق غربي است. كف مسجد سنگ فرش و سقف شبستانها بر روي ستونهاي سنگي قرار دارد. سقف شبستان شمالي داراي پوشش چوبي است محراب گچ بري زيبايي در شبستان ديده مي شود كه تنها قوس فوقاني آن به جاي خود باقي است. در قوس محراب كاشيكاري اين كلمات خوانده مي شود:
«والعووا سنجدو اعبدو ربكم و افعلو الجنه العبد» (3)
آنچه از روي عكسهاي داخل مسجد جامع اصطهبانات معلوم مي شود محلي از عهد صفويه (قرن يازدهم هجري) با گچ بري هاي ظريف و ريزه كاري دقيق در كنار شبستان مسجد مزبور وجود دارد كه براثر دود زدگي متمادي و شديد سياه گرديده است و منبري هم در نزديك محراب هست.(4)
سر در مسجد استهبان از تل تخته سنگي ساخته شده كه درطبقات آن فسيل هاي ماهي وجود دارد. (5)
در صحن مسجد جمعه اصطهبانات فارسي درخت سروي وجود داشت از نوع سرو شيرازي كه قطر تنه آن در سطح خاك 4 متر و در ارتفاع برابر سينه 750/3 متر، اين درخت بنا به اندازه اي كه از طريق محاسبه فني به دست آمده بود، 37 متر ارتفاع داشت. (6) «در جلو مسجداصطهبانات فارس درخت چناري وجود داشت (چنار آب بخش) محيط آن در سطح خاك 14 متر و در ارتفاع برابر سينه 9 متر بود. از نكته قابل توجه اين بود كه اين درخت تا 20 سال اخير كاملاً سرسبز و خرم بود و برخلاف ساير درختان قطرو و همجنس خود هيچگونه آثار پوسيدگي در تنه آن ديده نمي شد.(7)
در حال حاضر مسجد استهبان، با خريد چند خانه در سمت جنوبي و ويراني آن گسترش و ساختمان عظيمي در سه طبقه و گنبدي بربالاي آن احداث و به طرز باشكوهي در حال تكميل شدن است.
نقش فاني
در امتداد خيابان امير كبير استهبان و در ابتداي كوه جنوبي و در آغاز راه ورود به چشمه قهري، نوشته اي را حجاري نموده اند كه متعلق به فتحعلي فاني يكي از حكام غير بومي استهبان است. اين نقش كه به صورت مستطيل است در كوه ايوان مانندي قرار دارد، چون قدمت چنداني ندارد نوشته ها روشن و آشكار است و غبار تاريخ هنوز برآن ننشسته است.
عشق مفتاح اسرار كائنان است فتحعلي فاني دي ماه 1309.
نقش چنار كبابو
درست روبروي نقش فاني و سمت چپ گذرگاه ورود به «توي لا» و كنار جدول آب چشمه قهري و زير آسياب يازدهمي سنگ نوشته اي به چشم مي خورد كه به شكل دايره تراشيده اند متاسفانه نوشته هاي آن چندان قابل خواندن نيست و نياز به فردي خبره دارد.
از كنار اين سنگ نوشته چشمه آب بسيار زلال و خنك ولي بسيار اندك روان است. اين سنگ نوشته نزديك به چناري است معروف به چنار كبابو.
يخچال حاجي محريم MAREYM (حاجي محمد رحيم)
در شمال شهر استهبان و در دل صحرا آب انبار بزرگي وجود دارد كه به يخچال حاجي محريم شهرت دارد. مصالح به كار رفته شده سنگ و ساروج است كه برخلاف بركه هاي استهبان كه همگي معكب مستطيل اند به صورت استوانه ساخته شده است.
سقف آن را پوشش به صورت گنبدي با آجر و گل رس و گچ ساخته اند كه همين نماي گنبدي شكل از هر جاي صحرا قابل مشاهده است. ارتفاع تقريبي گنبد حدود هفت متر است و شعاع دايره آب انبار حدود 5 متر مي باشد. گودي خود آب انبار در حال حاضر مشخص نيست زيرا انباشته از گل و لاي و سنگ است كه به مرور زمان آن را پركرده اند. ولي در افواه عمومي حدود 70-80 متر بوده است كه حاجي محمد رحيم جهت دسترسي به آب هاي زيرزميني آن را حفر نموده است ولي متاسفانه به نتيجه نرسيده است زيرا كه سطح آبهاي زيرزميني استهبان از عمق صد متر به بالاتر است. بعضي ها هم مي گويند: برف هاي زمستاني در آن انباشته مي كرده اند تا به مصرف تابستان برسد و چنين كاري هم عملي نشده است. مردم برايشان تصنيفي ساخته بودند كه يك بيت آن متداول است:
يخچالت حموم شد حاجي محريم همه پولات تموم شد حاجي محريم
هنوز مي تواند مقدار زيادي آب در خود ذخيره كند: سالم و پابرجاست. در ورودي آن از جهت شمال است و سه سوراخ آبرو در اطراف آن قرار داده اند.
پايان سخن
علاوه بر مطالب ياد شده آثار باستاني و جاهاي ديدني ديگر در استهبان وجود دارد كه مي توانيم پاره اي از آنها را نام ببريم: قلعه دارالامان ايج (دوره شبانكاره)معبد سنگي ايج (دوره ساساني)، تخت بهمن ايج (دوره ساساني)، زير ستونهاي سنگي شبيه به زير ستون هاي تخت جمشيد در روستاي رودبال (دوره هخامنشي)، آثار ماقبل همچون ابزار شكار در كنار درياچه بختگان، آتشكده قشم قاوي خير (دوره ساساني) چهار بركه اشبه (دوره شبانكاره)، كانال هاي آبروبين ايج و رودبال، تابوت سنگي خمره هاي كشف شده در ايج و خير، تل تخته سنگي استهبان (فسيل ماهي)، كاروانسراهاي شاه عباسي، بركه ها، سنگ نوشته ها، آثار خانه هاي زردتشتيان در كوه بر پايين استهبان، بقاع متبركه همچون ميرحسين، امامزاده شهباز، سيد شمس الدين، مساجد، حسينيه ها و شيخ مغربي، كتب دست نويس، سكه هاي مكشوفه، ظروف، قلعه هاي داخل استهبان و قلعه هاي آب باريك، نشهر، گشناباد و دم تنگ، مزارات، حمام ها، مدرسه ها، ساختمان ها، چاه درپله، آب چك، غار ذكريا(كشف شده توسط گروه كوهنوردي شيراز)، كرش ها، شيخ شعيب، شيخ طاهر، شيخ علي نقي، شيخ قطب، شيخ حسن، پيرنو، عزالدين، كاروانسراهاي داخل شهر، خواجه خضر و غيره كه همگي مي توانند منبع خوبي براي تحقيق علاقمندان و پژوهشگران صاحب ذوق باشند. به اميد روزي كه بتوانيم از عهده اين مهم برآييم.
از منابع زيربهره جسته ايم:
1- آبادي هاي كشور جمهوري اسلامي ايران (نيريز) جلد 4-1 ، انتشارات اداره جغرافياي ارتش 1362
2- آثار عجم، فرصت الدوله شيرازي ص 412
3- آگاهي نامه سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران شماره 24 آذرماه 1356 ص 21
4- اقليم پارس، سيد محمد تقي مصطفوي، نشر اشاره،1375، چاپ دوم ص 436، 437، 498
5- ايران باستان، م . موله. ترجمه دكتر ژاله آموزگار، انتشارات قوس، چاپ چهارم 1372 ص 77
6- تاريخ آل مظفر، محمود كتبي، به اهتمام دكتر عبدالحسين نوابي، انتشارات اميركبير چاپ دوم 1364 ص 49
7- تاريخ سيرجان، علي اكبر وثوقي رهبري، انتشارات مركز كرمان شناسي 1372 ص 59
8- جنگل ها و گسترش كويرهاي ايران، حسين ملكي، نشر آينده، چاپ اول، 1367، ص 85
9- حبيب السير، خوانندمير، گرد آورنده دكتر عبدالحسين نوايي، تهران، انتشارات بيتا، جلد 1 ص 213
10- تاريخ ايران، حسن پيرنيا و عباس اقبال آشتياني ص 179
11- اشعار محلي
12- دست نوشته دانش آموز وحيده رحيمي حقيقي، هاجر صحت پور، آزاده الماسي، جميله قوهستان، سميه مهدي زاده و الهام ستايش از مدرسه راهنمايي بنت الهدي (2) و زهرا راجع، فيروزه رضايي، امينه ناصري از مدرسه راهنمايي نمونه مردمي امام صادق (2) و محمد جواد آتش نبرد، عماره منزه، روح الله خليلي، حجت فرهمندفر و مهدي نصرت آبادي از مدرسه راهنمايي نمونه امام صادق (1) و محمد باقر پيشوايي و حميد رضا كياني از مدرسه راهنمايي نمونه دولتي آزادگان استهبان
13- سالنامه فرهنگ استهبان، سيد احمد محقق بوشهري، 38-1337، ص 13 و 15
14- فارس نامه ناصري، ميرزا حسن حسيني فايي، انتشارات امير كبير، چاپ اول، 1368 ص 1255 تا 1257
15- لغت نامه دهخدا، علامه علي اكبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران
16- مشخصات نقاط روستايي استان فارس، شهرستان استهبان، از انتشارات سازمان برنامه و بودجه سال 1370.
محمد رضا آل ابراهیم
|
منوی اصلی
صفحه ی اول
عکس
