استهبان: گفتگو با اسماعیل پسران شبیه گردان و نقاش قهوه خانه ای استهبانی
یک عمر تلاش هنری گفتگو با
اسماعیل پسران
شبیه گردان و نقاش قهوه خانه ای استهبانی جواد حسینی نژاد
استان فارس، شهر استهبان،
خيابان توحيد، گود زورخانه، مردی با عينک تهاستکانی، سرِ تاس و موی سپيد
و سيهچرده با صدايی زنگدار، همآهنگ با ضربی که میزند و زنگ زورخانهای
که مینوازد. «بسم الله الرحمان الرحيم، يا الله و يا رحمان و يا رحيم
...»
شبی ديگر: همانجا، همان مرد، با شکمی طبل و سينهای چو سپر، ميل میزند و
کباده میکشد.
دور تا دورت را، ديوار بهديوارش را قاببندی کردهاند و در هرقاب، خوانی
از هفتخوان رستم دستان يا رستم و سهراب يا گوشهای ديگر از شاهنامهی
پير توس را کشيدهاند. همان مرد دارد می کِشد و می کُشد سهراب را، اگر چه
دوست ندارد!
«تا کلاس ششم ابتدايی تحصيل کردم. سپس بهدليل عدم توانايی مالی رها کردم
و راهی شيراز شدم. مدت هفت سال در شيراز بهشاگردی استاد ماشاالله نقاش
درآمدم. در اين مدت كشيدن پردههاي درويشي، وقايع عاشورا و نقاشيهاي سنتي
را آموختم.»
نهم و دهم محرم يا سيزدهم محرم يکی از همين سالهاست. شمرخوان، سرخ پوشيده
و بر اسب نشسته و سيگاری بر لب دارد و شمشيری در دست و عينکی بر چشم. رجز
میخواند. دور میزند ميدان را. شمشيرش را در هوا میچرخاند.
«نه من شمرم، نه اينجا کربلا باشد...»
«چون اغلب شمرخوان بودهام گاهي مردم در هنگام اجرا بهسويم سنگ، لنگه كفش
و . . . پرتاب مي كردند. آخرين بار اين موضوع برايم در سال 1370 پيشآمد
كه از هوش رفتم.»
«بهدليل تربيت در محيطي مذهبي و علاقهي فراوان خودم به ائمه و بهويژه
حضرت اباعبدالله و بهرهمندي از صدايي خوب و علاقه بهنوحهخواني از سن
دوازده سالگي شروع بهنوحهخواني و يادگيري تعزيه كردم و از سال 1346 تا
كنون بهبرگزاري مراسم تعزيه در استهبان و روستاهاي اطراف مشغولم. تعزيه
را پيش تعزيهخوانهاي قديمي استهبان از جمله مشهدي اكبر نصير (درگذشته در
حدود سال 1340 خ) كه شمرخوان بود، مشهدي نادعلي (درگذشته در دههي چهل
خورشيدي) كه سجادخوان بود و بهويژه استاد محمود روشنعلي كه اكنون زنده
است و در شيراز زندگي ميكند و حدود 90 سال سن دارد و بهدليل قد بلند و
صداي خوب عباسخوان و نيز عمرسعدخوان بود كه خود شاگرد مشهدي اكبر از
اهالي محلهي ميري استهبان بوده است، فرا گرفتم و نسخههاي قديمي را از
ايشان بهدست آوردم و اكنون يكي دو نسخه را بيشتر در دست ندارم.
در تعزيه هاي متفاوتي در ماه هاي محرم و صفر ايفاي نقش نمودم كه بيش تر
شمر خوان بودم. از جمله تعزيه هايي كه خوانده ام:
1- بردن اسرا به شام
2- طفلان مسلم
3- حضرت رقيه (خرابه ي شام)
4- امام حسن
5- ضربت خوردن حضرت علي 6- عصر عاشورا و ...
و از تعزيه ي بردن اسرا بيش از سايرين خوشم مي آيد.
از جمله ي كساني كه هم دوره ي من بوده اند يا با هم كار كرده ايم و تنها
من از آن ميان هنوز تعزيه مي خوانم مي توانم از:
1- ماشاء الله رازی 2- اكبر پاكدل 3- رضا خوش اندام 4- علي بشكار و 5- رضا
موجودي نام ببرم .»
حسينيهی پَنار کَزَمان، همه بهدنبال برنامههای روزهای سوگواری امام
سومشان هستند. با سبيل رنگ و رو رفته و شلوار و پيراهن همچون سبيلش در پی
همآهنگی کارهای تعزيه است. بچهها را گرد بياور. ابزارها را گردگيری کن.
تنپوشها را بررسی کن تا پلشت و پاره پوره نباشد. سری بهاسبها بزن.
ببين چه میخورند و و و. «لباس مخصوص اشقيا و اوليا را در استهبان
ميدوختيم. بعضي از وسايل مثل شمشير و سپر و كفش، تعدادي از قديم مانده
بود و در دورهي جديد وسايل را از اصفهان خريداري كردهايم. اكنون فقط پنج
شمشير از گذشته باقيمانده است كه قدمت هركدام از آنها درحدود 200 سال
است و بر روي يكي از آنها نقش (لافتي الا علي ...) حك شده است كه هر پنج
شمشير بر روي عَلَم حسينيهي پنار در استهبان نصب شده است.»
نزديکیهای محرم و صفر است. خيابان امامزاده پيرمراد، حسينيهی
ملاعبدالله، از پلههای سياه بالا ميروی. از در پنجره پنجرهای میگذری و
از در پس از آن. هنوز دارد میکشد، رستم و سهراب را نه. میکِشد و
میکُشد، عباس بیدست را، علی اکبر جوان را و قاسم تازهداماد را،
علیاصغر شيرخواره و پدر پاره پاره تناش را. و در سوی ديگر شمرذیالجوشن
و پسر سعد جفاکار.
محلهي كَزَمان، سهراه احمدی، گودالی که در آن پايههای آهنی ساختمانی
بلند را نشاندهاند، مگر سبز شود! ديوار و در و سقف حسينيهی پایبيد که
پيش از اين جای گودال نشسته بود در غباری بهياد میآيد. خورشيدوارهای بر
سقف که دور آن نام چهارده پيشوای شيعيان نوشته شده است. ديواری که باز بر
آن گوشههايي از کربلا بهنمايش گذاشته شدهاست.
«مدتي را هم پيش آقاي اژدري در خيابان لطفعليخان زند نقاشي آموختم و از
استاد حقيقي در شيراز ترنجكاري بر روي سقف را فراگرفتم و نيز در اصفهان
نزد استاد عباس اصفهاني كه پردهي درويشها را ميكشيد، رفتم و طرح صورت
ائمه را ياد گرفتم. از آثار من اكنون بر روي ديوارها و سقف زورخانهي
استهبان (هفتخوان رستم) و ديوار حسينيههاي پايبيد، ملاعبدالله و محلهي
ميري (تصاويري از عصر عاشورا) و ... هنوز باقي است كه بهخاطر ضعف در
بينايي و قدرت دست ديگر قادر بهانجام اين كار نميباشم.»
همهی جاهايي که من فراموش کردهام يا خانههايي که من بهاندرونی آن
نرفتهام.
پردههايي که از اين شهر بيرون رفته يا شمايلی که نابود گشته است.
همه شمايلي است از استاد اسماعيل پسران فرزند علي بهشناسنامهي شمارهي
124 زاده شده در1/3/1324، شهرستان استهبان.
جواد حسينينژاد
استهبان
ارسال شده در مورخه : چهارشنبه، 20 خرداد ماه ، 1388 توسط مدیر
منوی اصلی
صفحه ی اول
عکس
