نیم نگاهی به كتابِ »  ارتباطِ مبهم«

نوشته‏ی فروغ اصطهباناتی

    فروغِ اصطهباناتی دومین بانویی از این دیار است كه رُمانی را با این حجم و كیفیت به‏رشته‏ی نگارش درآورده است. نخستینِ آن  » عصمت مقتدری«  است با كتابِ  »شبی كه سحر نداشت  « و اینك افتخاری دیگر و كتابی دیگر. فروغ اصطهباناتی دكترای دارو سازی دارد و خود را هفتمین فرزندِ خانواده می‏داند. جای بسی خوشوقتی است كه نامِ خانوادگی‏اش را از اصطهباناتی به‏چیزِ دیگری مُسمی نكرده است. زیرا همین واژه‏ی اصطهباناتی علاوه بر پای‏بندی به اصالتِ خانوادگی نویسنده‏اش، انگیزه و علاقه‏ای وافر در میانِ همشهریانش ایجاد كرده است تا به‏هر طریقِ ممكن كتاب را به‏دست آورند و به‏مطالعه‏اش بنشینند.

    كتاب را دوستِ نازنینم آقاى جلیل صبوری به‏بنده هدیه دادند و با شوقِ فراوان خواندنش را آغاز كردم و پس از 11 ساعت در آخرین روز از سالِ 1387 آن را بر زمین گذاشتم.

    كتاب، در همین سال (1387) توسطِ انتشاراتِ منوچهری در تهران با 388 صفحه و به‏قیمتِ 8000 تومان به‏چاپ رسیده است.

    نثرِ شیوا و عاری از تكلف و پیچیدگی‏های مرسوم، از ویژه‏گی‏های بارزِ این رُمان است. رمان در یك فضای رئالیستی با رگه‏هایی از رومانتیك شكل می‏گیرد. شخصیتِ محوری رمان یك زن است به‏نام ِ  »پری« از اهالی رامسر كه شوهری دارد آبادانی به‏نامِ  »محمود« كه در آمریكا زندگی می‏كنند. »پری« برای دیدنِ پدر و مادرش به‏ایران می‏آید تا علاوه بر تجدیدِ دیدار، بچه‏ای را هم كه در شكم دارد در ایران به‏دنیا بیاورد.

    بچه به‏دنیا می‏آید و چون پسر است در همین ایران خودمان، ختنه می‏شود و چند ماهی سپری می‏شود تا دوباره  »پری« عازمِ آمریكا گردد. از رامسر تا تهران با هواپیما خود را به‏فرودگاه مهرآباد می‏رساند تا به‏هواپیمایی برسد كه قصدِ خروج از ایران را دارد. همه‏ی كارها به‏سرعت و سهولت انجام می‏پذیرد ولی آن كاری كه نباید بشود می‏شود و آن تعویضِ بچه‏ی خودش با فرزندِ دیگری است كه هر دو در یك كالسكه‏ی هم‏شكل و همرنگ و هم‏اندازه با پتویی یكسان و یكرنگ كه بر روی آن‏ها كشیده شده است، صورت می‏گیرد.

    این جابه‏جایی زمانی آشكار می‏گردد كه بر فرازِ آسمان‏اند و بچه گریه می‏كند و شیر می‏خواهد. پری ناگهان جیغ می‏كشد و بچه را رها می‏كند. در پی پرسش از  »پری« او می‏گوید: بچه‏ی من شكلِ پدرش بود با موهای وِزوِزی سیاه و رنگِ صورت سبزه و چشمانِ مشكی. نه این بچه‏ای كه موهایی بور دارد و چشمانی زاغ.«

    كسی حرفِ پری را باور نمی‏كند. حتی می‏گوید:  »من بچه‏ام را ختنه كرده‏ام و از او عكس گرفته‏ام. «

    باز گوشِ شنوایی نیست. تنها مهماندارِ هواپیماست كه او هم،  »پری«  را مالیخولیایی می‏پندارد. در این‏جاست كه به‏توصیه‏ی دكتر یك آمپولِ خواب‏آور به‏او تزریق می‏كنند. شدتِ خواب‏آلودگی این آمپول تا بدان حد است كه حتی به‏هواپیای بعدی هم كه منتقلش می‏كنند بیدار نمی‏شود. هنگامی خود را درمی‏یابد كه در فرودگاه لُس آنجلسِ آمریكا بر زمین نشسته است....

    رمان از این جا آغاز می‏شود. از این توصیفِ تصنعی كه بگذریم مابقی رمان در یك روالِ منطقی پیش می‏رود. همه چیز طبیعی است و خواننده پیگیرِ ماجراهاست. حالتِ تعلیقی كه نویسنده موفق به خَلقِ آن شده است خواننده را با علاقه‏مندی به‏دنبالِ خود می‏كشد.

    شخصیت‏ها به‏خوبی توصیف شده‏اند و نویسنده به‏درستی از زمان و مكان بهره گرفته است و فضایی ملموس آفریده است. علاوه بر این ویژگی‏ها، از توصیفِ صحنه زیبایی برخوردار است.

    آن چه كه قابلِ نقد است این كه اگر چه شخصیتِ اصلی رمان در آمریكا زندگی می‏كند ولی خواننده با فضای ایجاد شده در رمان چندان توفیقی در شناختِ از آمریكا پیدا نمی‏كند و نویسنده تقریباً با دادنِ چند شعارِ ضدِ آمریكایی از قیبلِ گرانی، بیكاری، تبعیضِ نژادی، خشك بودنِ روابطِ انسانی و عاری بودن از عواطف انسانی، اكتفا كرده و می‏گذرد. از این موارد كه بگذریم وقایعِ این رمان می‏تواند در هر كجای جهان واقع شود. می‏توان گفت كه اسمِ شهرها و مكان‏ها قراردادی است. حتی می‏توان نامِ آن‏ها را از صفحاتِ كتاب پاك كرد و شهرها و كشورهای دیگری گذاشت. زیرا ما به‏غیر از نوعِ غذا، با مطالبی كه خواننده را به محیطی كه شخیصت‏ها در آن نَفَس می‏كشند و زندگی می‏كنند آشنا نمی‏كند. البته شاید این موضوع وظیفه‏ی این رُمان نباشد.

    و اما با همه‏ی حُسنی كه این كتاب دارد متأسفانه مبرا از غلط‌های چاپی و پاراگراف‏بندی نیست. زیرا در پایانِ بیانِ گفتارِ یك شخصیت، بدونِ این كه فاصله‏گذاری رعایت شود و گفتمانِ شخصیتِ دیگری را پشتِ گفتارِ شخصیتِ قبلی نیاید، آمده است و همین اَمر باعثِ سردرگمی خواننده می‏شود.

    نكته‏ی دیگر این كه در پاره‏ای وقت‏ها، بینِ راوی و شخصیتِ اصلی  »پری«  تفاوتى قائل نیست و این یگانگی دو شخصیت (نویسنده و شخصیتِ محوری رمان) موجبِ تنزلِ اثر و سر درگمی خواننده می‏گردد. اى كاش در چاپِ بعدی اصلاحِ این نكته‏ها رعایت می‏شد اگر چه بر حجمِ كتاب هم افزوده می‏گردید ولی ارزشِ این كار را داشت.

    یكی دیگر از ضعف‏های داستان، لغات و اصطلاحاتی است كه از زبانِ كودكِ رُمان جاری است. در واقع این گفته‏های نویسنده است كه از زبانِ یك كودكِ هشت ساله جاری می‏شود. هیچ كودكی توانِ گفتنِ چنین مطالبی را ندارد. به‏این جملات كه در پی پرسش از یك كودكِ هشت ساله در ارتباط با شكستگی و كوتاه و بلند بودنِ پاهایش كه در اثرِ تصادف حادث شده است دقت كنید:

»  ـ بله ولی می‏خواستی فكرِ مرا بپیچانی كه به‏پایم فكر نكنم. خاله پری! پای من یك حقیقت است كه من خودم آن را باور كرده‏ام! درست است كه آرزو دارم سالم شود و درست راه بروم ولی اگر خدای نكرده، خدای نكرده بعد از این عمل باز هم درست نشود، من زندگیم را پذیرفته‏ام. « (صفحه 209)

و اما جمله‏هایی نارسا و معیوب كه از زیرِ نظرِ ویراستارِ محترم خانم لیلا خجسته راد گریخته است:  »نه مامانم مدیر مدرسه است. باید چادر سرش كند. تازه همیشه هم نماز نمی‏خواند، گاهی یادش می‌رود. ولی وقتی من نمازخواندن را یاد گرفتم. بلدی؟« (صفحه 208)

»  ـ وقتی من یاد گرفتم برای گیم خرید. خیلی بازی كردم كیف دارد نه؟« (صفحه 208)

    با آرزوی توفیق برای نویسنده‏ی محترم و با بیانِ یك جمله‏ی زیبا از كتاب، سخن را به‏پایان می‏بریم: »وقتی از تلفن‏خانه برمی‏گشت باران می‏آمد، هم از آسمان و هم از چشمانِ او.« (صفحه 208)

    محمدرضا آل‏ابراهیم،  8/1/1388