سنگي آن طرف دنيا

در نگاهي به كتاب شورش، زندگي و مبارزات كريم پور شيرازي پژوهش و گردآوري محمد رضا آل ابراهيم

بهاء الدين مرشدي

اسفند 1383 - تهران

    كتاب شورش نخستين كتاب منتشر شده ي محمد رضا آل ابراهيم است. كتابي پژوهشي در زندگي كريم پور شيرازي. كتاب را نشر چشمه در 1500 نسخه و در پاييز 1383 به چاپ رسانده است. اين كتاب نخستين پژوهش به اين گستردگي درباره ي كريم پور شيرازي يكي از مبارزان دهه هاي بيست و سي است. مبارزي كه در مدت زمان كوتاه زندگي اش در برابر حكومت شاهي ايران عقايد خود را زير عنوان روزنامه منتشر كرد و يكي از پرفروش ترين روزنامه هاي زمان خود را انتشار داد. و در همين راه نيز كشته شد. اين تنها نگاهي است به كليت كتاب.

    قانون گرايي،شتاب زده وارد ايران مي شود،چونان همه ي چيزهاي ديگري كه شتاب زده با مدرنيته وارد ايران شد. اين اتفاق در اواخر قرن سيزده هجري شمسي رخ مي دهد. جامعه شتاب زده مي خواهد قانون دار و قانون گرا بشود،بدون اين كه بداند لزوم ايجاد و استفاده از قانون،سپري شدن يك سري مناسبات اجتماعي است. اين گونه است كه شتاب ناك قانون گرايي را شعار خود مي كند. حتا مي بينيم قانوني هم كه شكل مي گيرد،بر اساس مناسبات اجتماعي و زمينه هاي تاريخي ايران است. تا پيش از مشروطيت،تاريخ ايران تاريخ حكمرانان است و پس از مشروطيت هم اگر پاي مردم به تاريخ ايران باز مي شود،نمي توانيم چيز قابل ملاحظه اي در آن پيدا كنيم. قانون كالايي غربي است كه بدون طي كردن زمينه هاي اجتماعي اش وارد ايران  مي شود. اين گونه است كه جامعه به صورتي ناموزون رشد مي كند. قانون و قانون گرايي نيز تنها در حد كلمه باقي مي ماند،و هميشه كساني براي برقراري قانون ظهور مي كنند و مبارزه  مي كنند،اين گونه است كه قانون و قانون گرايي قصد بر دروني شدن در جامعه ي ايراني دارد.

    تاريخ ايران،تاريخ حكمراناني است كه براي حفظ حكومت خود،حتا دست به فرزند كشي و  پدر كشي و نيز حتا دست به غارت و چپاول مردم مي زنند. اين خصوصيت انكار ناپذير تاريخ ايران است. اين گونه است كه جنايت و كشتن هاي پي در پي جزء ذاتي فرهنگ ديكتاتور ايران مي شود. و حتا هنگامي كه اين تاريخ با مشروطيت و مدرنيته نيز برخورد مي كند،نمي تواند عكس العملي منطقي در برابر آن داشته باشد. بنابراين مي توانيم ببينيم تاريخ ايران از مشروطه به اين سو چونان ورود مدرنيته به اين سرزمين شتاب زده است. اين شتاب در همه ي زمينه هاي اجتماعي آدم ايراني رنگ مي گيرد و اين گونه است كه مي بينيم وضعيت با ثبات و منطقي يي را در مدرنيته ي ايراني نداريم. مدرن مي شويم اما برخوردمان با مظاهر مدرنيته ارتجاعي و سركوبگرانه و استبدادي است.

    " شورش،زندگي و مبارزات كريم پور شيرازي " كتابي است گردآوري و پژوهشي از محمد رضا آل ابراهيم كه به شرح شتاب زدگي گوشه اي از تاريخ معاصر ايران مي پردازد. شتابي كه با آن كريم پور شيرازي ظهور مي كند و با همان شتاب از ميان برداشته مي شود و صفحه اي ديگر از تاريخ پر شتاب معاصر را ورق مي زند. كتاب،پژوهشي است در زندگي روزنامه نگاري مخالف رژيم شاه و طرفدار محمد مصدق.

    محمد رضا آل ابراهيم در اين كتاب خواسته با پرداختن به يكي از شخصيت هاي مبارز دهه هاي ابتدايي قرن چهارده هجري شمسي،گوشه اي از تاريخ شتاب زده ي ايران در اين قرن را به تصوير بكشد.

    " شورش " نام هفته نامه ي كريم پور شيرازي است كه در اوايل سال هاي دهه ي سي چاپ  مي شود و طرفداران زيادي را به خود جلب مي كند. نام " شورش "،شتاب جامعه ي مدرن شده ي ايران را در خود دارد. و با كلمه ي " شورش " مي خواهد جامعه ي عقب مانده از مدرنيته را متوجه عقب ماندگي خود كند. كريم پور شيرازي نيز عصيان گري خود را در اين جامعه با " شورش " به نمايش مي گذارد. با اين همه با نگاهي به تاريخ وحشت بار ايران مي بينيم،هركس در اين جامعه قدرت بيش تري يافت،بر قدرت مي نشيند و ادعاي حكومت و حكومت داري  مي كند. در حقيقت نظمي خاص بر اين جامعه حكمفرما نيست،و هيچ گاه نتوانسته است خود را از زير يوغ قدرتي مطلق بيرون بياورد و كوشش هايي هم كه در اين زمينه صورت مي گيرد سركوب مي شود. اين گونه است كه مي بينيم كريم پور شيرازي روزنامه نگار سركوب شده اي است كه در برابر قدرت پهلوي مي ايستد و خود هيچ گاه قدرت را تجربه نمي كند. اين گونه است كه همه چيز در اين جامعه ي ناموزون متناسب با هم ساخته و پرداخته مي شود. اگر قانون كه حاصل جامعه اي دموكراتيك است توسط جامعه اي استبدادي تنظيم مي شود،احقاق حق و قانون گرايي نيز بايد با " شورش " احيا شود.

    در كتاب " شورش " بر اساس اسناد و مداركي كه محمد رضا آل ابراهيم توانسته گردآوري كند كريم پور شيرازي به خواننده شناسانده مي شود. ويژگي بارز كتاب اين است كه كريم پور شيرازي را از ميان مدارك موجود مي شناساند و حرف هاي مخالف و موافق زيادي درباره ي او گرد آورده است. آن چه كه تا كنون جامعه ي ايران خود را معرفي كرده اين نكته است كه در مملكت   شتاب زده ي ايران هركس كه كشته مي شود در هاله اي از تقدس فرو مي رود. اين گونه است كه نويسنده ي كتاب " شورش " با چنين ادعايي پا به ميدان مي گذارد :

"... هدف،شناختن و شناساندن كريم پور با همه ي ويژگي ها و خصلت هايش بدون هرگونه حب و بغض و به دور از هرگونه قهرمان پروري و اسطوره سازي،يا برعكس نفي شخصيت و ناديده گرفتن انسانيت او بوده است. " ( صفحه ي 15 )

و در ادامه مي بينيم نويسنده،تنها مداركي را كه به دست آورده است بيان مي كند و حتا نتيجه گيري نمي كند. آل ابراهيم زندگي نامه ي كريم پور را نيز بر اساس همين مدارك و شواهد گردآوري كرده است. بنابراين مي بينيم دوره هايي از زندگي كريم پور هنوز در هاله اي از ابهام باقي مي ماند. و اين را مي توانيم نتيجه ي شتاب زدگي در از بين بردن فرديت انسان هايي بدانيم كه در جامعه ي شتاب زده ي مدرن ايران دچار تناقض آشكار و فاحش قانون گرايي و ديكتاتوري مي شوند. و اين تناقض آن ها را به سمت مرگ مي كشاند. كه اين مرگ را مي توانيم در تناقضات آشكار بطن جامعه ي ايراني و مدرنيته ي غربي رسوخ يافته در جامعه ي ايران، گسترده شده ببينيم. در حقيقت هماهنگ نبودن صورت و محتواي جامعه،ضربه اي هولناك به لايه هاي مختلف اجتماع وارد مي كند. اين گونه است كه نه تنها گوشه هايي از زندگي كريم پور،كه حتا مرگش نيز جزء ابهامات زندگي اش به شمار مي آيد.

    با اين همه نويسنده ي كتاب " شورش " توانسته فرديت شخصيتي از شخصيت هاي تاريخ معاصر ايران را در ميان ابهامات موجود جستجو كند و به نمايش بگذارد. در ميان همه ي اسناد و مدارك،خواننده ي كتاب ذره ذره و كم كم پي به خصوصيات رفتاري و اخلاقي كريم پور  مي برد. و اين گونه است كه مي بينيم كريم پور شيرازي شتاب زدگي تاريخ مدرنيته ي ايران را با  عصيان گري و " شورش " پيوند مي زند،و با هيمن عصيان گري به سمت مرگ به پيش مي رود. مرگي كه استبداد هزار ساله،حتا در وضعيت مدرن جامعه ي ايراني،براي اين جامعه رقم زده است. اين گونه است كه مي بينيم كريم پور شيرازي با تمام عصيان گري و شتاب زدگي،  نمونه اي نوعي از تاريخ مرگ آور ايران است. شخصيت كريم پور شيرازي در كتاب " شورش " از ميان نظرات موافق و مخالف باز مي شود. و خواننده خود در اين پژوهش شريك مي شود و مي تواند با در كنار هم قرار دادن همه ي مدارك و شواهد يك شخصيت را در برابر خودش تصوير كند. و از ميان برداشت هايش از كتاب،داستان حقيقي و در عين حال ذهني خودش را  نيز داشته باشد.

   آن چه كه مسلم و قطعي است،كريم پور شيرازي خود قرباني يكي از مظاهر مدرنيته مي شود. مدرنيته اي كه رضا شاه جنبه ي مادي ( مدرنيزه ) اش را به ايران تزريق مي كند،و جنبه ي فرهنگي آن را حذف مي كند. روزنامه قسمت سانسور شده در مدرنيته ي ايراني است،روزنامه يكي از جنبه هاي فرهنگي مدرنيته است كه كاركرد آن در جامعه ي ايراني به ظاهر مدرن شده حذف مي شود. اين گونه است كه در عمق تاريخ،نظام ناموزون و ناهماهنگ ايران نمي تواند مدرنيته را تمام و كمال اجرا كند،و روزنامه كه يكي از اساسي ترين موارد مدرنيته است تعطيل مي شود و در برابر آن واكنش نشان داده مي شود و اين واكنش ها تا حد مرگ و كشتن كشيده  مي شود و به پيش مي آيد. كتاب ها را و عقايد را سانسور مي كند و زندان هاي سياسي به وجود مي آورد و... و انديشه ي تاريخي آدم ايراني در سطح حكمرانانش،در عين به وجود آمدن مدرنيته هيچ تغييري نمي كند،قانون و قانون گرايي در زمامداري راهي نمي يابد،و اين گونه كريم پور شيرازي ها به آتش كشيده مي شوند.

    گردآوري محمد رضا آل ابراهيم در حد گردآوري منابع و مدارك باقي نمي ماند. قسمت جالب توجه كتاب " شورش " بخش گفت و گوهاي كتاب است كه پژوهشگر كتاب با عده اي از دوستان و خانواده ي كريم پور انجام داده است. سادگي گفت و گوها،و بي دغدغه بودن گفت و گوها از سمت و سوي سياسي،ويژگي بارز اين كتاب است. محمد رضا آل ابراهيم توانسته از جهات مختلف به بررسي زندگي كريم پور شيرازي بپردازد. اين گونه است كه براي نمونه خانواده ي مادري كريم پور شجاعت او را به مادرش گل صنم نسبت مي دهند،و خانواده ي پدري اش شجاعت او را به پدرش قدم علي نسبت مي دهند. و اين گونه است كه زواياي زندگي كريم پور را براي خواننده شيرين مي كند و خصوصيت جذب كننده اي به كتاب مي دهد. يا در همين  گفت و گوها وفاداري آل ابراهيم را در نقل مطالب مي توانيم به خوبي درك كنيم. آل ابراهيم حتا در انتقال گويش مصاحبه شوندگان نيز وفادار مانده است. او لحن آن ها را دقيقا آورده است و معني برخي كلمات را نيز در جلوي آن ها ذكر كرده است،تا خواننده ي نا آشنا به آن گويش،در متن ها با مشكل مواجه نشود. اين گونه است كه گفت و گوها به گونه اي صميمي خواننده را به خود جلب مي كنند.

    كتاب " شورش "،با اين كه بنا به گفته ي مقدمه ي كتاب :

" بسياري از مطالب گرد آمده در اين كتاب شبيه يكديگرند،و اين بديهي است،زيرا برخي از نويسندگان مطالب و مقالات... از نوشته هاي پيش از خود كپي برداري كرده اند... "  ( صفحه ي 15 )

با همه ي شباهت هايي كه مدارك و اسناد دارند،اما خواننده را در پي شخصيت كريم پور با خود مي كشد. در حقيقت با در كنار هم قرار گرفتن همه ي مدارك،داستان وار قصه ي كريم پور را پي گيري مي كنيم. دقت نظر آل ابراهيم در نقل و گردآوري مطالب در كتاب ها و منابع موجود تا جايي است كه حتا شخصيت كريم پور را در رماني مانند سال هاي ابري علي اشرف درويشيان نيز جسته است. و اين طور شخصيت داستاني شده ي كريم پور را در ميان مدارك و شواهدي  مي بينيم كه شخصيتي حقيقي و تاريخي دست مايه اي براي گوشه اي از رمان شده است. و نيز اين كه يك رمان چه گونه توانسته است،جزء مدارك و اسناد يك پژوهشگر،قابل اعتنا                         و قابل بررسي باشد.

    محمد رضا آل ابراهيم در صفحه اي از كتاب،از قول حاجي زينب شاهسوني خواهر كريم پور مي آورد :

" آل ابراهيم : قبرش كجاست ؟

زينب شاهسوني : مسگر آباد تهران. من هم كه در ولايت غربت هورگون [‌ ني ريز ] بودم و  فرسخ ها دور و ديگه نفهميدم چه طور شد ! سنگمون افتاده بود اون سر دنيا ! " ( صفحه ي 153 )

اين گونه است كه آل ابراهيم با پرداختن به شخصيت كريم پور شيرازي در پي بازيافتن همان      سنگ است. اين گونه است كه همه ي نشانه هايي را كه به دست آورده است بر اساس سال انتشارشان در پي هم آورده است. و اين گونه به كتابش نظمي تاريخي بخشيده است.

    يكي از نكات كتاب مقدمه اي است كه علي اشرف درويشيان در ابتداي كتاب نوشته است. او يادآوري اين نكته را ضروري دانسته است كه براساس زندگي اجتماعي كريم پور است كه  شخصيت او ساخته شده است. و اين زندگي اوست كه قابل بررسي و بازشناخت است،و به اين گونه چونان هميشه اجتماع را در شخصيت سازي و شخصيت پردازي آدم ها شريك مي كند و نيز اين نكته كه هر واقعه ي تاريخي نتيجه اي است از وقايعي كه پيش از آن رخ داده است. به اين ترتيب كتاب " شورش " با توجه به آن چه كه به عنوان ماده ي خام در اختيار داشته است در نظم بخشيدن به آن ها موفق عمل كرده است. و مي بينيم با به وجود آوردن زمينه هاي اجتماعي پله پله شخصيت كريم پور شيرازي را در ذهن خواننده باز خلق مي كند. زمينه هايي كه هر كدام در منابع ذكر شده در كتاب " شورش "،خود را نشان مي دهند. آن چه كه در تحقيق هايي اين چنيني فراموش مي شود،پرداختن به زمينه هاي اجتماعي بروز و ظهور چنين آدم هايي است. در حقيقت مي توان بر اساس همين مداركي كه محمد رضا آل ابراهيم امكان آن را فراهم كرده است زمينه هاي شخصيتي و اجتماعي،رواني و رفتاري او را مو شكافي كرد. با اين همه نويسنده اين امر را به خواننده واگذار كرده است و از بيان نتايجي كه خود بي گمان از اين پژوهش به دست آورده،چشم پوشي كرده است تا كتابي مستند از كريم پور شيرازي به خواننده ارايه دهد.

    با اين همه در عين فصل بندي كتاب،چند مقاله در جاي خود ننشسته اند. مثلا مطلب  " نخستين محكوميت كريم پور شيرازي " در صفحه ي 49 كتاب به جاي اين كه در بخش دستگيري آورده شود،جزء نمونه هاي آثار كريم پور ذكر شده است و نيز مقاله ي رضا آشنا  با عنوان " جنگ من،جنگ آب و دانه و پست و مقام نيست " كه در صفحات 169 تا 175 چاپ شده است به جاي اين كه در فصل از ديگران درباره ي كريم پور شيرازي آورده شود،در بخش گفت و گوهاي كتاب آمده است و حتا اين مقاله در فهرست نيز ذكر نشده است.    

    " شورش " گوشه اي از تاريخ پنجاه ساله ي اخير را نشان مي دهد و نتايج مدرنيته ي غربي را در جامعه ي ايراني زير عنوان امير مختار كريم پور شيرازي بررسي مي كند. مدرنيته اي كه وقتي در جامعه ي ايراني ظاهر مي شود فرديت شخصيتي چون كريم پور را به آتش كشيده است و جامعه نتوانسته زير ساخت هاي زندگي اجتماعي اش را بر اساس مدرنيته ي غربي تغيير دهد. و نتوانسته بر اساس نيازهاي جامعه مدرنيته را دروني كند.