پیر گل رنگ من
شرح بیتی از حافظ
مرحوم جعفر زارع

پیر گل رنگ من اندر حق ازرق پوشان       رخصت خبث نداد ورنه حکایت‌ها بود
 در شرح این بیت حافظ،مفسرین و محققین نظریه‌های مختلفی ابراز کرده‌اند گروهی پیر گل رنگ را شخصی پنداشته‌اند که مراد و مرشد حافظ بوده است و عده‌ی دیگری آن را شراب سرخ و گل فام دانسته اند.(1)
در شرح سودی که از شروح معتبر دیوان حافظ است "پیر گل رنگ"لقب و شهرت مراد و مرشد حافظ معرفی شده است.(2)استاد فقید دهخدا در این مورد نیز معتقد به لزوم تغییر و تصحیح متون حافظ از "گل رنگ"به"یک رنگ"بودند یعنی "بی‌ریا و کسی که هرروز به رنگی در نمی‌آید"و استاد بدیع‌الزمان فروزانفر "پیر گل رنگ را"پیر بی‌تزویر و صریح"و گل‌رنگ را کنایه از صراحت و یکی بودن ظاهر و باطن و دلیری بر بیان حقایق می‌دانند.چنان که حافظ خود را در این بیت نیز از "سرخی"همین مفهوم یعنی"بی تزویری"را اراده کرده است:
              رنگ تزویر پیش ما نبود                 شیر سرخیم و افعی سیهیم
 خطاپوشی و عیب پوشی و منع از خبث و بدگویی یکی از مختصات و مشخصات پیر روشن دل حافظ است.
        به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات    بخواست جام می و گفت عیب پوشیدن به هر حال پیر گل رنگ نمی‌تواند اسم و پیر حافظ باشد بلکه صفت اوست.
اما از میان آن همه تنها آقای حسین قلی ملاح در یک مقاله‌ی حافظ شناسی سؤال جالبی را مطرح کرده‌اند که"آیا این پیر همان پیر سرخ موی و سرخ محاسن و سرخ روی شیخ اشراق نیست؟"
آقای ملاح معتقد است که"سه عالم است که معتقد اهل حکمت است: عالم محسوس-عالم معقول و عالم مثال"عالم محسوس همان جهان مادی است-عالم معقول یا عالم نفوس و عقول،جهان برین است و عالم مثال،جهانی است در حد فاصل میان دو عالم یاد شده: به این عالم،عالم مثل معلقه هم می‌گویند- برخی به این جهان عالم خیال گفته‌اند که واسطه‌ی میان عقل و حس است که این عالم خیال صور محسوسه و حسی را از عالم ماده بیرون برده و صورت مجرد می‌دهد و از آنها خلع مادیت می‌کند و از جانب دیگر صورت عقیله را وجهه‌ی خیالی و مثالی می‌بخشد و به آنها شکل و بعد و جهت می‌دهد.بنابراین"خیال فعال"عاملی است که به هنگام مراقبه و سیر عرفانی موجب پیدایی و واقعه "کشف و شهود"؟برای عارف می‌گردد .و آنچه از عالم مثال اخذ کرده بر آینه‌ی ضمیر عارف منعکس می‌سازد.این پیر مثالی آن"من آسمانی"یا فرشته‌ی هادی است که از دیدگاه عارفان گاه چهره‌ی سفید و نورانی و گاه سرخ و "گل رنگ"دارد.سهروردی در داستان "عقل سرخ"آن "من آسمانی"یا فرشته هدایت کننده را به صورت پیری در عین حال جوان با محاسن و رنگ رو و مویی سرخ می‌شناساند.
از انجاکه دل،خونین است من عارف نیز گل رنگ است.بر این آیینه‌ی به ظاهر گلگون اما به غایت مصفا و پاک به همین سبب برکنار از پلیدی است هرگز رخصت خبث نمی‌دهد و به نظر می‌اید که این پیر گل رنگ"شراب سرخ کهنه"نیست که احتمالاً رخصت اعمال پلید نیز می‌دهد و یا ان پیر خانقاهی نیست که به مقتضای وقت فتوای خباثت هم صادر می‌کند،پیری است که بر جان عارف نشسته است نمی‌اندیشد جز به نیکی – فرمان نمی‌دهد جز برای نیکی و سخنی تلقین نمی‌کند جز به راه نیکی .این پیر به غایت از پلیدی و خباثت بی‌زار است.این پیر مشابهت زیادی با پیر خرابات دارد.
بنده‌ی پیر مغانم که ز جهلم برهاند پیر ما هرچه کند عین ولایت باشد ویا:
        برآی ای آفتاب صبح امید                            که در دست شب هجران اسیرم
       به فریادم رس ای پیر خرابات                         به یک جرعه جوانم کن که پیرم
با توجه به مطالب گفته شده تعبیر بیت این چنین است: من آسمانی یا نقش منعکس بر آیینه‌ی دل من"پیر گل رنگ"درباره‌ی ریای صوفیان یا ارزق پوشان اجازه پرده دری نداد و گرنه از بازی‌های این عده نه اندک حکایت‌ها بود.
زیرنویسها:1-               دکتر زرین کوب بی هیچ شک بیان می‌کند که پیر گل رنگ همان شراب کهن است و آقای خرمشاهی در تأیید این قول می گوید که حافظ در جاهای دیگر هم به پیری و سال خوردگی و کهنی شراب اشاره دارد و هم به گل رنگی ان:
بیار زان می گل رنگ مشک بو جامی         شرار و رشک و صید در دل گلاب انداز
باده‌ی گل رنگ تلخ نیز خوش خوار سبک        نقلش از لعل نگار نقلش از یاقوت خام
آری"پیر گل رنگ"یعنی گل رنگ پیر،یعنی شراب سرخ کهن.این که پیر یا سال‌خورده همانند کهن صفت"می"قرار می گیرد محرز است.
2-               این بیت در شرح سودی چنین تفسیر شده است که در مناقب خواجه امده که شبت خرقه‌ی خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی به پیر و ارشاد و بیعت او به شیخ محمود عطار شیرازی که مشهور به پیرگل‌رنگ است می‌رسد. و ارزق پوشان مریدان حسن ارزق پوشد که جمیعاً جامه کبود پوشند و با اصحاب پیر گل رنگ در حق اصحاب حسن ارزق پوش اجازت به خباثت و رسوائیهای آنان خیلی خبر داشتیم و می‌خواستیم هجوشان کنم ولی شیخ مانع شد و گفت اصل درویش صبر و تحمل است و در طریق درویشی کین و کبر نیست."شرح سودی جلد دوم صفحه 42."

فرستنده: بهاء الدين مرشدي

منابع:
1 دیوان حافظ تصحیح قاسم غنی
2 حافظ نامه‌ی بهاءالدین خرمشاهی
3 مقالاتی درباره‌ی زندگی و شعر حافظ به کوشش دکتر رستگار فسایی
4 حافظ شناسی- سعید نیاز کرمانی
5 مکتب حافظ –منوچهر مرتضوی