شمس اصطهباناتى

 شمس اصطهباناتى / پژوهش و گردآورى محمدرضاآل‏ابراهيم؛ياداشت ابوالقاسم اِنجَوى شيرازى با مقدمه محمد باقر شمس. - - استهبان: سِتَه‏بان ، 1385.

 184 ص، مصور

 ISBN 964 - 95919 - 4 - X

 فهرست‏نويسى بر اساس اطلاعات فيپا.

 1. شعرِ استهبانى. 2. شمس اصطهباناتى، 1358 - 1288. الف. آل ابراهيم، محمدرضا، 1330 -. ب. عنوان.

 8 س 54 الف / 4203 PIR.    1082369 / 9 فا 8

 كتابخانه ملى ايران          85 - 7726 م

    انتشاراتِ سِتَه‏بان

    شمسِ اصطهباناتى

    يادداشت: ابوالقاسم انجوى شيرازى

    مقدمه: محمد باقر شمس

 عنوان كتاب: شمس اصطهباناتى

 پژوهش و گردآورى: محمد رضا آل ابراهيم

 قطع: رُقْعى

 شمارگان: 3000 نسخه

 چاپ: نخست پاييز  1385

 خوشنويسى و طراحى روى جلد: سيد حسن كشفى

 عكس شمس اصطهباناتى: اهدايى پروفسور ناصر صادقى از پاريس )گرفته شده در سال 1346 خورشيدى(

 چاپ و صحافى: خانه‏چاپ شيراز 2222814

 ناشر: انتشارات سته‏بان

 استان فارس، استهبان، خيابان سلمان، روبه‏روى بانك صادرات شعبه بازار. تلفن 0732 - 4225255

 پيشنهادها، نظرها، انتقادات و اشعارِ تكميلى را به‏نشانى بالا بفرستيد.

 حق چاپ و انتشار محفوظ است

 -------------------------------------------

 شابك x - 4 - 91959 - 469    964 - 95919 - 4 - X

    نمايه

  يادداشت      7

 مقدمه            9

 پيش درآمد            19

 نگاهى به‏زندگى و دفترِ اشعارِ فولكلوريكِ شمس   23

 خفه دونى            51

 انگليسِ استعمارگر           61

 آب و هوا      66

 نامِ ييلاق‏ها           67

 خان زاده           73

 كاسب و بازار      75

 سپورانِ بَلَد           84

 رَك و روسا            86

 آزمندانِ ستمگر      87

 پزشكِ كهنه و نو           103

 دسته‏ى رنجبر و مزدور           107

 فشارِ ديوان      112

 درآمدِ ساليانه           120

 خرران      122

 ماشين‏ها          123

 عروسى          126

 نوزادن و پرورش      149

 كُرُش          160

 مرگ          175

 پايه‏هاىِ نِگاشته      182

     يادداشتِ اِنجوى

   يادداشتِ زنده ياد ابوالقاسمِ انجوىِ شيرازى

    كارهايى كه بايد در اين كتابِ جليل‏القدر و بسيار عزيز و ذى‏قيمت بشود از اين قرار است:

    1- در هر قسمت كه شعر، از زبانِ مادر، پدر، حكيم يا مُلاى مكتب است بايد اسمِ او را آورد كه معلوم شود سخن از قولِ كيست.

    2- ترجمه‏ى دقيق و تحت لفظى - كلمه به كلمه بى كم و زياد - هر مُخَمَّس در ذيلِ همان مُخَمَّس بيايد - باز مى‏گويم كه اين كتاب كه به‏لهجه و زبانِ اصطهباناتى سروده‏ى حضرتِ آقاى شمسِ اصطهباناتى است بى اندازه قيمت و ارزش دارد.

    3- آن‏گاه ترجمه لُغوىِ فارسىِ دَرىِ هر كلمه بايد در همان صفحه بيايد.

    4- هر مُخَمَّس - يا لااقل لغاتِ محلى - بايد به‏الفباى مُصَوَّت نوشته شود. چنان‏چه مقدور نشد كه با حروفِ صوتىِ لاتينى نوشته شود مى‏بايد به خطِّ خوانا نوشته شود و بر روىِ هر حرف و هر كلمه، اِعراب‏ها و حركات مشخص شود و در پايانِ كتاب فَهارسِ لازم بيايد. اميد آن‏كه به‏بهترين صورت آماده‏ى طبع گردد. انشااللَّه بِمنَّه و كَرَمَهُ

    دوشنبه‏شب 1351/10/25

    امضاء  ا.انجوى - نجوا

     مقدمه شمس

   مقدمه‏ى جنابِ آقاى محمد باقر شمس

   فرزندِ ارشدِ زنده‏ياد شمس اصطهباناتى

    اداى ستايشى و تقديمِ سپاسى و عرضِ پوزشى

    به‏نامِ چاشنى‏بخشِ زبان‏ها

    حلاوت‏بخشِ معنى در بيان‏ها

 در اَزل پَرتوِ حُسنش ز تَجَلى دَم زد

عشق پيدا شد و آتش به همه عالَم زد

 جلوه‏اى كرد رُخش ديد مَلِك عشق نداشت

عينِ آتش شد از اين غيرت و بر آدم زد

    حافظ

    آرى نخستين آفريده‏ى آفريدگار عشق است و عشق معمارِ عالَم.

    و عالَم سراىِ داد است و بى‏داد آفريده‏ى شيطان.

    و شيطان دشمنِ عاشقان است و پيشواى بى‏دادپيشگان.

    واين دفتر فريادى است عليه بى‏داد و بى‏دادگران.

    و اين فرياد از گلوى كسى برآمده كه عاشقِ بى‏قرارِ خالق بود و مخلوقاتش. و دشمنِ آشتى ناپذيرِ شيطان بود و پيروانش.

    و صاحبِ اين گلو در دامِ نامردى و نامردمى‏ها و پستى‏ها و پليدى‏ها اسير بود و سِلاحى نداشت جز فرياد و فرياد و فرياد.

    كه بهتر است خواننده‏ى گرامى از قلمِ خودش بخواند:

     بسم‏اللَّه الرحمنِ الرحيم

 
    هر كسى را اصطلاحى داده‏ايم

 هر سرى را سيرتى بِنهاده‏ايم

    آموختنِ زبان‏ها و آشناشدن به‏واژه‏هاى ويژه‏ى طبقاتِ مختلف و نژادهاى گوناگونِ عالَم بزرگ‏تر دانش و والاترين وسيله‏ى ارتباطِ افرادِ بشر با يك‏ديگر است.

    مردمى كه زبانِ هم نمى‏فهمند گويى با يك‏ديگر دشمنىِ آشتى‏ناپذير دارند. در صورتى كه به‏قولِ استادِ سخن سعدى عليه‏الرحمه:

 بنى آدمِ اعضاى يك پيكرند

كه در آفرينش ز يك گوهرند

    و بديهى است كه دورى ملت‏ها از يك ديگر موجبِ عقب‏افتادگىِ بسيارى از جوامع از قافله‏ى علم و تمدن خواهد شد. بر عكس فراگيرى زبان‏هاى مختلف به‏وسيله‏ى اقوامِ مختلف موجبِ نزديكى آن‏ها و پيشرفتِ سريعِ علم و صنعت و هنر است و نتيجه‏هاى بسيار مطلوبى به‏بار مى‏آورد. افزون بر آن آشنا شدن به اخلاق و آداب و رسوم و سنت‏هاى قبايل و جماعاتِ مختلف، لذت و شيرينى وصف ناپذيرى دارد به‏ويژه كه غالباً همراه با ثمره‏هاى فكرى و اخلاقى يا انتقادى مفيدى است كه از اين رهگذر مى‏توان به‏روحيه و نحوه‏ى تربيتِ توده‏ها پى‏بُرد و از آن‏ها درس‏هاى گوناگونى گرفت. مضافاً اين كه از خلالِ آن همه‏ى رسوم و آداب واژه‏هاى گم‏شده و اصطلاحاتِ از دست رفته پيدا مى‏شود و بسيارى از مسائلِ و مواردِ تاريك را روشن خواهند كرد.

    هم‏چنين مُسّلَم است كه جمع‏آورى لغاتِ عاميانه و پيشِ‏پا افتاده هرگاه آميخته با طرزِ زندگى و گذرانِ مردمى يا كشورى خاص باشد براى آن ملت بيش‏تر جلبِ توجه مى‏كند و بر رغبتِ جوينده‏گانِ اين علم مسرّت‏بخش مى‏افزايد.

    و چنان‏چه اين مجموعه‏ها به‏شكلِ منظومه‏اى درآيد به‏مراتب بهتر است چون هم سلايقِ مختلف با شعر و نظم بيشتر رغبت دارد و هم زودتر و بهتر مركوز ذهنِ خوانندگان و شنوندگان آن خواهد شد.

    چه بهتر اگر همان مجموعه به‏شكلِ ترانه يا چكامه درآيد كه جبرانِ خستگى و صرفِ مقدارى وقت مى‏كند.

    البته گردآورى مطالبِ علمى و فنى و صنعتى و اجتماعى هركدام انگيزه‏اى خاصِّ خود دارد. و سُرودنِ اين مجموعه‏ى پنج مصرعى )مُخَمَّس يا مُسَمَّط( كه به‏نامِ خفه‏دونى نام‏گذارى شده و مى‏خوانيد نيز بدونِ انگيزه نبوده و چون بسيارى از بندها صورتِ داستان دارد خالى از لطف و ظرافت نيست و قسمتِ عمده‏اى از اين مجموعه ضمنِ اين‏كه خواننده را به‏تَبَسُّم و خنده مى‏كشاند او را شديداً متأثر و متألِم مى‏كند كه در دورانِ سرودنِ آن يعنى سال‏هاى سيصد تا سيصد و بيست به مراتب بيشتر از هم‏اكنون بود.

    امّا انگيزه‏ى خاصّ:

    دورانى كه پنجه‏هاى زورگويان از هر طبقه و دسته، مالك، مأمور، خان، پولدار، متظاهران به‏ديانت، متصديانِ ابوابْ‏جمعى، روحانيونِ وابسته، كدخدايانِ دهات و محلات، متوليانِ امور، پيشكاران، فئودال‏هاى دستِ اول، مفت‏خورها، نوكرباب‏ها، حكومت‏هاىِ محلى و خلاصه هزاران متجاوزِ ديگر در گلوىِ مردمِ ضعيف و بى‏دست و پا فرو مى‏رفت و آن‏چه دسترنجِ عصب‏افسردگان بود و محصولِ خونِ دل و بازوىِ ناتوانان و عرقِ جَبينِ زحمت‏كشان بود راه‏به‏راه در انبار و كيسه‏ى گردن‏كشان سرازير مى‏شد و تازه خود آن خون‏آشامان مرجعِ تظلُّم و دادخواهى بودند كه فريادخواهان را يا مى‏كشتند يا به‏چاه سرازير مى‏كردند و يا از وطن و خانه آواره‏اش مى‏نمودند.

    احساس مى‏كردم كه حالتِ دفاعى و مبارزه دارم ولى با نداشتنِ هماهنگ و حامى و تنها و بى‏چيز بودن چه كارى از من ساخته بود؟

    كودكِ يازده ساله و محيطِ فشار و فقرِ همه‏جانبه، هيچ درمانى به‏نظر نمى‏رسيد. گاهى تك بيتى بر زبان و قلم مى‏آمد و خاموش مى‏شد. ولى مظالمِ پى در پى و تاراج‏هاى همه روزه و بى‏دادگرى‏هاى پشتِ سرِ هم با طبعِ جوانِ من حكايتِ سنگ و شيشه بود و هر آن به‏صدا در مى‏آمد.

    ناگهان متوجه شدم كه بهتر است خرابىِ وضعِ محيط و آشوب و فتنه‏هاى زمان را با زبان و اصطلاحاتِ خودِ مردمِ محيطم به‏ترتيبِ منظم و پيوسته‏اى درآورم زيرا هم آثارى از لهجه و زبان و اخلاق و سيره‏ى مردم براى نسل‏هاى آينده مى‏ماند و از بين نمى‏رود و هم از بابِ انتقاد و هُشدار به‏آيندگان خدمتى شده‏است.

    به‏اميدِ آن كه فلك گردن كشان را سقف بشكافد و طرحى از نو در اندازد.

    دقت در ريشه‏ى لغات و اداى درستِ آن با خواننده‏ى باهوش است.

 به بانگِ چنگ بگوييد آن حكايت‏ها

كه از نهفتنِ آن ديگِ سينه مى‏زد جوش

    والسلام

    شمس

    و اما بعد، خواننده‏ى هوشمند و با ذوق بايد بداند كه اين‏جانب نيّتِ نگارشِ هيچ‏گونه مطلبى در هيچ زمينه‏اى نداشتم. اما ناگزير شدم مختصر كلامى از بابتِ انجامِ وظيفه و اَداىِ تكليف قلمى دارم.

    و اين وجيزه ابتدا ستايشى است به‏درگاهِ پروردگار كه توفيقِ چاپِ اين اثر را ارزانى داشت.

    سپس سپاسى‏است به‏پيشگاهِ حضرتِ دوست جنابِ آقاى محمدرضا آل‏ابراهيم باعث و بانىِ اين اَمرِ خير كه فرخته بادا روش.

    سه ديگر عرضِ پوزشى است به‏ساحتِ اربابانِ محبت و صاحبانِ فضل و دوستدارانِ فرهنگ و ادبِ ملى و بومى كه با مراجعاتِ مكررِ خود به‏اين‏جانب اَمر به‏اجراى اين مهم مى‏نمودند و چون به‏دلايلى كه ذيلاً شرح خواهم داد اين كار مرتباً به‏عهده‏ى تعويق مى‏افتاد موجبِ شرمندگى من نزدِ آن ذواتِ گرامى و محترم و عزيز بود.

    و اما علتِ تاخير برآوردنِ آرزوى پدرم بود كه مى‏خواست آثارش به‏طورِ مطلوبى طبع شود و صورتِ بازارى و سودجويى به‏خود نگيرد و به‏دستِ اهلِ فن و علاقه‏مندانش برسد.

    اما از آن‏جايى كه شخصاً موفق به‏تامينِ اعتبارِ هزينه‏ى چاپِ كارهايش نبود و هراس داشت از اين كه به ديگرانش بسپارد توفيقى بدين مهم نيافت.

    به قولِ حافظِ عزيز:

 گنج در آستين و كيسه تُهى

جامِ گيتى‏نما و خاكِ رَه بود

    و به گفته‏ى خودم:

 به دست و جيب تُهى بود و فخرِ سروِ سَهى

پياده بود ولى سطوتِ سواران داشت

    بارى بعد از مرگِ نابهنگامش كه اين وظيفه به‏عهده‏ى اين كاروان‏سالارِ رَه‏نشناس گذاشته شد، تصميم گرفتم به‏آرزوىِ ديرينه‏اش جامه‏ى عمل بپوشم و كارهايش را به‏طورى كه دلخواهش بود به‏طبع بسپارم. سهل است كه مى‏خواستم تمامىِ آن‏ها را بعد از چاپ شدن به دوستان و دوستدارانش هديه كنم كه مع‏التاسف به‏دلايلِ عديده كه عمده‏اش همان دردِ مشترك با پدر بود موفق به انجامِ رسالتِ خانوادگى و اخلاقى و ملى و ميهنىِ خود نبودم. بله، دستِ ما كوتاه و خرما بر نَخيل.

    لذا دنبالِ ناشرى خيرخواه مى‏گشتم كه تا حدودى نظرِ پدر و خودم را تامين كند. البته تعدادِ بى‏شمارى پيشنهاد رسيد كه بيشترش جنبه‏ى تعارف داشت و خوش‏آمدگويى، عده‏اى هم رنگِ شهرت‏طلبى داشت و فضل‏فروشى، گروهى هم بازارىِ مطلق بود و يك مورد هم شيادىِ محض. لذا با توجه به اين احوالِ پريشان، مجال و توانِ اجراى اين اَمر دست نمى‏داد. كه متاسفانه از نظرِ بعضى كه از من و زندگى‏ام شناختِ كافى و وافى نداشتند در مَظانِ اتهاماتى بودم كه ناحق بود و ناروا.

    تا اين كه جنابِ آل ابراهيم پيشنهادِ همكارى و همراهى دادند و من با شناختى كه از ايشان و خدماتش داشتم بلافاصله و بدونِ تامُل پذيرفتم و آن عزيز همت و غيرت كرد و با يارى بى‏دريغِ كليه‏ى اعضاى خانواده‏ى محترمِ فرهنگى و فرهنگ‏دوست و فرهنگ‏پرورِ خود و دوستانِ گرامى‏اش كه در همه‏ى كارهاى فرهنگى و ادبى با او همكارى نزديك دارند با علاقه‏مندى و پشتكار و زحمتِ بسيار كارِ تايپ و مقابله و تصحيح و تحشيه را دور از انتظار و در اسرعِ وقت انجام دادند و آماده‏ى چاپ كردند كه همين جا محبت و زحمتِ همه‏ى آنان را مى‏ستايم و براى‏شان آرزوى خدماتِ شايسته و بايسته‏ترى دارم. نيرو و عمر و عزت‏شان پُر دوام باد.

    و اينك اين دفتر در خدمتِ مشتاقانش مى‏باشد با همه‏ى كاستى‏ها و لغزش‏هايى كه احياناً در آن خواهد بود. كه با عرضِ پوزش از خوانندگانِ فاضل و آگاه استدعاى آگاهانيدن‏مان داريم.

    به اميد طبع و نشرِ سايرِ آثارِ پدرم.

    و متنِ زير هم كلامِ منظومى است كه در وصفِ پدرم گفته‏ام. تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد.

 پدر طراوتِ بُستان و جويباران داشت

صفاى صبحدَمِ نابِ چشمه‏ساران داشت

 دَمِ صبا و نُزهتِ صحرا، زُلالىِ شبنم

خواصِ بادِ نوازشگرِ بهاران داشت

 تَرّىِ آب و ظِلِّ سَحاب و لطافتِ مهتاب

فروغ و گرمىِ خورشيد و جودِ باران داشت

 هَمالِ هَمهَمه‏ى برگ بود و شُرشُرِ آب

نَوا و ناله‏ى نى، چشمِ سوگواران داشت

 شناس و شيفته‏ى رَمز و رازِ قرآن بود

كه رازدارىِ خاصّى چو پَرده‏داران داشت

 دلى فريفته‏ى حق و اهل بيتِ رسول

سَرِ ارادتِ خود سوىِ حق‏گزاران داشت

 سخن‏شناس و سخن‏گستر و سخنور بود

مقامِ باربَد و نغمه‏ى هَزاران داشت

 هزار طنز و حكايت، هزار بيت و غزل

هزار نكته‏ى نيكو ز ريزه‏كاران داشت

 ز روم و توس و نشابور و گنجه و شيراز

به كف جواهر و مِشكوة بى‏شماران داشت

 به‏دست و جيب تُهى بود و فخرِ سروِ سَهى

پياده بود ولى سطوتِ سواران داشت

 خلافِ شهرتِ بسيار و حرمت و عزت

شكسته نفسى و اِخلاص باز ياران داشت

 نَديمِ عالى و عادّى و عارف و عامى

جوازِ اهلِ دل و حُكمِ هوشياران داشت

 مقامِ عاريه‏يى گَر نداشت عارش نيست

كه كينه‏ها به‏دل از خيلِ سر سپاران داشت

 هَماره صبح و مَساء در شَباب و در پيرى

رضاىِ خاطرِ خود را رضاىِ ياران داشت

 نشاطبخش چنان آبِ خوشگوار ولى

غمى نهفته به‏پهناى روزگاران داشت

 برونْشْ بِركه‏ى آرام و اندرونْ دريا

خروش و وَلوَله و موجِ صد هزاران داشت

 لبى چو غنچه‏ى خندان ولى دلى خونين

ز دستِ كِبرفروشان و نابكاران داشت

 به‏روز، رايحه‏ى نرگس و گل و سنبل

سحر ز اشكِ فروخورده، لاله‏زاران داشت

 اگر چه شمس زمان بود و عالَم‏آرا بود

به شب ز دورى خورشيد، اشكباران داشت

    ديگر اين كه:

 مرد را دردى اگر باشد خوش است

دردِ بى دردى علاجش آتش است

    ديگر اين كه:

 خوشا هواى فرح‏بخش و نامِ استهبان

صفاىِ مردمِ بى نام و كامِ استهبان

    و ديگر اين كه نگارشِ مقدمه و تقريرِ مطالبِ عمده و توضيحِ مشخصات و مشكلاتِ اين دفتر را به‏قلمِ تواناى آل ابراهيم مى‏سپارم كه اهلِ فن است و فضل و كمال.

    و من اللَّه توفيق و عليه تكلان

    با درود و بدرود: محمدباقرِ شمس

   پيش درآمد

     يادش به‏خير، همسايه‏اى داشتيم خوش ذوق؛ اشعارِ شمس براى‏مان مى‏خواند و ما كه در آن روزگار )نزديكِ پنجاه سال پيش( كودكانى كم‏سن و سال بوديم و يك لحظه از جست و خيز و دوُبازى و سركچلو دست برنمى‏داشتيم، نمى‏دانم چه اكسيرى در كلام و وزن و موسيقىِ اشعارِ شمس نهفته بود كه مجذوبِ خويش مى‏ساخت. بر سرِ جاىِ خود ميخكوب‏مان مى‏كرد و سراپا گوش مى‏شديم و به دهانِ مشهدى محمدعلى نجابت چشم مى‏دوختيم تا ببينيم دنباله‏ى شعرِ شمس به‏كجا مى‏كشد.

    شمس بود و شب‏هاى زمستان، شمس بود و شادى، شمس بود و انديشه، شمس بود و اجاق‏هاى پُر از آتش. زن‏هاى همسايه دورِ هم مى‏نشستند و بچه‏ها به بازى مشغول. از تلويزيون كه خبرى نبود، راديو هم در خانه‏ى همه كس نبود. شعرِ شمس بود كه خوانده مى‏شد و بچه‏ها ساكت مى‏شدند و زن‏ها در نورِ زردرنگِ چراغِ گِردسوز رُوار وَرمى‏چيدند.

    تو گويى همين ديروز بود. چه كسى باور مى‏كند كه نيم قرن گذشته است. و چه قدر چيزهاى نديده و نشنيده آمده‏است. از كامپيوتر و اينترنت و ماهواره گرفته تا... ولى مگر اين همه وسايلِ ارتباطِ جمعى توانسته‏اند مرا از كودكى‏ام بازگيرند و كلامِ موزونِ شمس كه از زبان همسايه‏ى خوب‏مان جارى مى‏شد از من دور كنند؟!

    يكى از دريغ‏هاى هميشگىِ من اين است كه چرا زمانى كه زنده‏ياد شمس در قيدِ حيات بود نتوانستم از فيضِ حضورش بهره‏مند شوم و تنها به سلامى اكتفا كرده‏ام و از او كه عصازنان پيش مى‏رفت، در حالى كه سرش را مى‏لرزاند و عينكِ دودى‏رنگش اشياء پيرامون‏را انعكاس مى‏داد پاسخى همراه با لطف و مهربانى مى‏شنيدم كه: سلام بابا!

    حتماً او نمى‏دانست كه من چه‏قدر دوستش دارم و من هم نمى‏دانستم كه چه‏گونه مى‏توانم از حضورش استفاده كنم.

    بارها ايشان را در كوچه و خيابان مى‏ديدم. تلاش مى‏كردم كه خود را به او برسانم تا علاوه بر عرضِ ارادت، مكنوناتِ قلبى‏ام را با او در ميان بگذارم.

    شايد اختلافِ سنى زياد، شايد عظمتِ و بزرگىِ او، شايد كم رويى من، شايد فراهم نبودنِ شرايطِ آشنايى و يا شايد نداشتنِ راهنما و رابطى مرا از معاشرتِ با آن بزرگ‏مرد محروم مى‏ساخت.

    فكر مى‏كردم كه بزرگ مى‏شوم و در جَرگه‏ى بزرگان قرار مى‏گيرم و آن‏گاه مرا به‏خود مى‏پذيرد. اين دريغ هميشه با من است كه چرا اين قدر كم رو بوده و هستم.

    گرچه پا به‏سن گذاشتم ولى افسوس كه ديگر او نيست كه سلامش كنم و مهربانى‏اش را جايگزين خستگى‏هاى تنِ فرسوده‏ام كنم.

    كم‏تر زمانى است كه پايم به‏شيراز بگيرد و بر سرِ گورش حضور نيابم و اين شعرش از ذهنم نگذرد:

 گرچه دارد سخنانم خنده

 نبود خنده به من زيبنده

 كاكامشتى به گمان بنده

 اگرش از سر و ته برخوانى

 اشكى از ديده به رخ بفشانى

    ولى با انتشارِ اين كتاب به يكى از آرزوهاى ديرينه‏ى خود رسيدم و از اين بابت بسيار خوشحالم كه فرزندِ عزيزِ شاعر، جنابِ آقاى محمدباقرِ شمس نسبت به‏چاپِ اين اثرِ گرانبها اهتمام ورزيدند.

    عزيزانِ بسيارى در گردآورى، تصحيح، مقابله‏ى نسخه‏بَدَل‏ها، معانى واژه‏ها، مفهومِ تركيب‏ها، گويشِ درستِ كلمه‏ها و... با عشق و علاقه يارى و همراهى نموده‏اند كه متاسفانه نامِ همه‏ى آن گرامى‏گُهران به‏خاطرم نيست و از اين بابت پوزش‏خواهم و سپاسگزارِ آنان و اين عزيزان:

    نسيم آل‏ابراهيم، ماندانا آل‏ابراهيم، ابراهيم افتخارى، مرتضى اكبرى، ابوالقاسمِ بالياقت )متولد 1306)، على اكبر پدرام )متولد 1302)، مجيد پدرام، بتول پرچمى )متولد 1305)، فاطمه پرچمى )متولد 1303)، پور ساداتى، كريم پويان‏فر، اصغر تقى پور، ناصر تقوا، سيد احسانِ تقوى، محمد ثالثى، سيدرضا حسينى، جواد حسينى‏نژاد، فاطمه خُراشادى‏زاده، مهدى خوبيار، خليل حكمت، على حكمت، حسن خوش‏نيت، صفدر دوام، وحيد رادمردى، بهاره‏ى رحيمى )از آباده‏ى تشكِ نى‏ريز 84/3/27 1354)، رضا رياحى، محمود روشن‏على )متولد 1300)، على زيورى، حاج خليل سخايى، حسين سراجى، محمدرضا سيدغيبى، احمد شعبانى، باقر شمس، على شمس، پروفسور ناصر صادقى، محمدحسين صفايى، مسعودِ صفايى، على اكبر علمدار، ابوالفضل غضنفرنژاد، صديقه غلامعلى‏نژاد، زنده‏ياد حاجى احمد فاضل (1316 استهبان - 1383 مشهد(، جواد فتحى، محمدصادق فتحى، خليل فرزانه، محمدرضا فرزانه، حسن فرهمندى، ياسر كيان، حسنِ كيانى، رضا كارگر، 84/4/25، سيدحسن كشفى، سيدرضا كشفى، سيدمحمد كشفى، سيديوسفِ كشفى، اميد كيامرث، محسنِ مُخبرى، حاجى رضا مُدرسى )متولد 1299)، على اصغر منظورى )متولد 1311)، محمدحسنِ مكتبدار )متولد 1303)، محمد مكتبدار، سيدمحمد ناظمى، محسن نقيبى نژاد، حسينِ هاشمى و...

     شمسِ اصطهباناتى 

    (1288 استهبان - 1358 شيراز(

   نگاهى به‏زندگى، آثار و دفترِ اشعارِ فولكلوريكِ شمس(1)

     در سالِ 1288 خورشيدى در يك خانواده‏ى مذهبى روحانى در استهبان كودكى تولد يافت كه نامش را محمد نهادند. محمد شمس فرزندِ مُلاآقا و از نوادگانِ حاجى محمدباقرِ اصطهباناتىِ واعظ است. وى با گذراندنِ تحصيلاتِ مكتبى، دورانِ كودكى را پشتِ سرگذاشت. در سنِ دوازده‏سالگى به‏سرودنِ شعر پرداخت. طبعِ روان و ذوقِ فراوانش خيلى زود او را به‏عنوانِ شاعرى محبوب در دلِ مردم جاى داد. در ابتدا كارمندِ بلديه )شهردارى( استهبان شد، ولى روحِ لطيف، عاطفه‏ى سرشار، نازكىِ خيال، بلندنظرى و آزادمنشى‏اش او را از محيطِ خشكِ ادارى بيرون كَشيد و خود را از قيد و بندِ قوانينِ ادارى رها ساخت.

    از آن‏جايى كه به‏خاندانِ عصمت و طهارت ارادتى خاص داشت، لباسِ روحانيت پوشيد و به‏عنوانِ يكى از بهترين وُعاظ و ناطقين، نَه فقط در استهبان كه در طيفِ گُسترده‏اى از استانِ فارس مشهور شد و با صداى خوش و حضورِ ذهنِ فعال و نكته‏سنجش، زبانزدِ خاص و عام گرديد.

    شمس، اين شاعرِ دلسوخته و مردمى، در عينِ حال خوش‏مَشرَب و هنرمند كه بر حق، بنيان‏گذار و تثبيت‏كننده‏ى فرهنگِ عامه‏ى مردمِ استهبان است، در 24 تير سالِ 1358 خ درسنِ 70 سالگى درگذشت و در جوارِ مرقدِ مُطَهَرِ سيدعلاءالدين حسين )آستانه(ى شيراز به‏خاك سپرده‏شد و با مرگش، ضايعه‏اى جبران‏ناپذير برفرهنگِ مردم، شعر، ادب وادب‏دوستان وارد ساخت.

    ازايشان شش فرزندِ هنردوست و ادب‏پرور برجاى مانده است. سه پسر به نام‏هاى: آقايان محمدباقر، على و محسن و سه دختر كه خوشبختانه همگى درقيدِ حيات‏اند.

    در زمانى كه غربِ استعمارگر با تمامِ تلاشِ خود درپىِ اِنهدامِ فرهنگ و سنت و آداب و رسوم‏ماست و با تهاجمِ فرهنگىِ‏خود درپىِ بى‏هويت ساختن‏مان و دوركردن از اصلِ خويش است و ما را نسبت به‏گذشته‏ى خود بيگانه مى‏سازد و از درون مى‏تراشد و تُهى مى‏سازد، جا دارد كه به‏خويشتنِ خويش بازآييم و نسبت به‏بزرگانِ خود اَداى احترام كنيم.

    آثارِ وى:

    1- منظومه‏ى شمس

    شمس بيش از همه به‏مولاى متقيان حضرتِ على)ع( ارادت ورزيده، چنان‏كه كتابِ منظومه‏ى شمس يا جلوه‏ى ابديت كه در مناقبِ بزرگانِ دين در 384 صفحه سروده است حاكى از اين ارادت است. در پايانِ كتاب چنين مى‏نويسد: در تاريخِ 24 شهريورماهِ 1349 شمسى كه مطايق با سيزدهم رجب‏المرجب 1380 قمرى و روزِ ولادتِ تمام سعادتِ حضرتِ على ابن ابى طالب )ع( )اميرالمؤمنين( بود با عناياتِ يزدانى و توجه خاصِ امامِ عصر )عج( در چاپخانه‏ى جهان‏نما شيراز به‏چاپ رسيده اتمام يافت و اين حُسنِ توفيق دست نداد مگر از همتِ خاندانِ رسالت

    اينك يك قطعه از صفحه‏ى 149 كتاب:

 اين خانه را بايد خدا يك روز معمارى كند

آدم بنايش بَرنهد نوحش پرستارى كند

 وانگَه خليلش با پسر تا سقف حَجرى كند

آن يك در و بامش نهد و آن نقش و گَچ‏كارى كند

 هريك ز آباءِ رسول پس خانه‏سالارى كند

كامروز اَندر خانه‏اش يك ميهمان‏دارى كند

 وَز اين گِرامى ميهمان اَمرى عجب جارى كند

پس نقشه‏هاى ما سَلَف بُدْ بَهرِ اين زيبا خَلَف

    2- شاهكارِ عشق يا شورِ عاشورا

 عشق بحرى است كه چون بر سرِ توفان آيد

دست شستن ز متاعِ دو جهان ساحلِ اوست

    من حق دارم كه كتابِ شورِ عاشورا را به‏نامِ شاهكارِ عشق ناميده‏ام. آيا در ميدانِ عشق و حقيقت‏جويى، عاشقى دلاورتر از حسين)ع( و يارانش سراغ داريد؟

    شمس محرم 1387 ق / فروردين 1346

    3- نداىِ عِفَت

    داستانِ منظومى است كه جنبه‏ى اجتماعى دارد و مفاسدِ جامعه‏ى زمانِ خود را با ريزبينىِ خاصى بيان نموده است. در اين منظومه مديره‏اى دانا دختركانِ دبيرستان را در راهِ عفت و عصمت راهنمايى مى‏نمايد.

    4- سپيده‏ى صبح

    كه به‏بَحرِ مخزن‏الاسرار نظامى سروده و داراى 2/000 بيت شعر است و داراى 5 بخش مى‏باشد: 1- در توحيد 2- در عدل 3- نبوت و مزايا و فلسفه‏ى آن 4- لزومِ امامت و وجودِ اولياىِ حق 5- فلسفه‏ى معاد و نيايش به‏درگاهِ بارى‏تعالى.

    برگزيده از كتاب سپيده‏ى صبح:

    در توحيد

 اى همه جا اسمِ تو مفتاحِ كار

وى همه را اسمِ تو اصلاحِ كار

 نامِ تو سرلوحه و اول رقم

حمدِ تو زينت دهِ لوح و قلم

 شكرِ سپاسِ تو نياىِ سخن

حمدِ تو مقصد ز اداىِ سخن

 خامه ز فيضِ تو مدد خواسته

صفحه به توحيدِ تو آراسته

 در همه جا بحثِ كريمىِّ توست

صحبتِ رحمان و رحيمىِّ توست

 ذاتِ تو رحمان و رحيم است و بس

رحمتِ عامِ تو عميم است و بس

 نامِ تو در پرچمِ هر لشكر است

آيتِ پيروزىِ آن كشور است

 فكرِ تو در لوحِ خيالِ بشر

ذكرِ تو اسبابِ كمالِ بشر

 يادِ تو شيرينىِ جانِ همه

قصه‏ى تو نقلِ دهانِ همه

 بهتر از آنى كه احد خوانمت

پاك‏تر از آنى كه صمد خوانمت

 حرفِ تو در هر قلم و هر زبان

بحثِ تو در هر سخن و هر بيان

 ناطقه را حكمِ بيان داده‏اى

بسته زبان را تو زبان داده‏اى

 بنده الفبا ز تو آموخته است

جانِ تو از نورِ تو افروخته است

 هستى تو موجدِ بودِ همه

بودِ تو شاهد به‏وجودِ همه

 شاهدِ يكتايى تو كيست؟ تو

جلوه‏ى جان عشقِ نهان چيست؟ تو

 كون و مكان جلوه‏ى ذاتِ تواند

مظهرِ اسماء صفاتِ تواند

 پرتوى از عكسِ جمالت؟ جهان

خشتى از ايوانِ جلالت؟ جهان

 صحنه‏ى صنعِ تو همه عالَم است

خطى از آن صفحه بنى آدم است

    5- نوحه‏ها و مراثى

    نوحه‏هاىِ زيادى از شمس برجاى مانده، و با وجودِ اين كه 70 - 60 سال از سرودنِ آن‏ها مى‏گذرد هنوز در دسته‏هاى عزادارى و ديگر مراسمِ سوگوارى خوانده مى‏شود و بيشترين تأثير را بر عزاداران مى‏گذارد. نوحه‏هايى از قبيل:

 1- اكبَرِ تازه جوان، سوىِ ميدان شد روان

اُم ليلا از پى‏اش، مى‏رود بَر سَر زنان

 2- اى فلك ويران شوى، زار و سرگردان شوى

بعدِ عباسِ جوان، بى سَر و سامان شوى

 3- وَهَبِ تازه جوان محشر كن

جان فداىِ علىِّ اكبر كن

    6 - غزليات، قطعات، قصايد، اشعارِ پراكنده و تك بيت‏ها

 ترسم كه من بميرم و غم بى پدر شود

اين طفلِ نازپرورِ من، در به‏در شود

    7 - در زمينه‏ى فرهنگِ مردم

    از روانشاد شمس يك چَكامه‏ى بى‏نظيرى برجاى مانده كه علاوه بر ارزشِ هنرى و ادبى، گنجينه‏اى پُربها از واژه‏هاى اصيلِ استهبانى است كه با بيانِ خاصى آداب، رسوم، سنت‏ها، عقايد، رنج‏ها، محروميت‏ها و نحوه‏ى زندگىِ مردمِ 80 - 70 - 60 سالِ گذشته را با زيبايىِ هرچه تمام‏تر به‏تصوير كشيده است. هرچند كه شاعر در مقدمه، نامِ اين مجموعه را خَفَه‏دونى ذكر كرده است ولى با صراحتِ تمام مى‏فرمايد:

 هرچه خونابِ خَموشى خوردم

آنچه دندان به‏جگر بِفْشُرْدَم

    ديدم آخر كه پُكيدَم مُردَم

 عقده‏ى دل بگُشودَم ناچار

شعرِ خَرنامه سُرودَم ناچار

    يا در جايى ديگر مى‏گويد:

 تا مرا باز در اين‏جا كار است

زندگى سخت به من دشوار است

    بَس كنم دَردِ دِلُم بسيار است

 مى‏چُكد خونِ دل از خامه‏ى من

خوب پيداست زِ خَرنامه‏ى من

    گروهى بر اين باورند كه اشعارِ خَرنامه هَجويات است و جز براى خنده و شوخى و وقت‏گذرانى كاربُردى ندارد. و اينان چه بيهوده مى‏پندارند.

 همه را خوب كه مى‏خندانم

مى‏زنم سينه و مى‏گِريانم

    اسمِ كتاب هرچه باشد نبايد اختلاف‏برانگيز باشد و اهميتى به‏آن داده شود، زيرا باتوجه به‏متنِ غَنى و سرشار از روانى و زيبايىِ سخن و محتواىِ پُرمايه‏ى آن، نامِ كتاب چندان قابلِ بحث نيست. در عينِ حال شهرتِ خَرنامه در ميانِ مَردم و صاحبانِ ذوق و انديشه و ادب خيلى بيشتر از خَفَه‏دونى است. آن‏چه كه جاىِ تأسف بود اين كه تاكنون كتابِ گِرانْسَنگِ خَرنامه به‏چاپ نرسيده بود و سيلِ مشتاقان و ادب‏پَروران، آرزوى چاپِ آن را داشتند.

    شمس در ديوانِ طنزش بيش‏تر به‏سياستِ زمانه‏ى خويش تاخته و به‏بيانِ اوضاعِ درهمِ جامعه‏اش پرداخته است. شمس از آن جهت كه خود با تمامِ اَقشارِ جامعه اَعَم از مسئولينِ ادارات، خوانين، تُجّار، روحانيون، كارگران، زحمت‏كشان، مردم و طبقاتِ محرومِ جامعه در رابطه بود و حشر و نشر داشت و هم‏چنين به اوضاعِ سياسى و اجتماعى كشور نيز بى‏نظر نبود، در متنِ واقعيت‏هاى تلخ و شيرينِ جامعه‏اش قرارداشت. او با اطلاعِ كامل از نظامِ طبقاتىِ زمان و تفاوتِ فاحش بينِ طبقه‏ى فقير و غنى به‏بازگويىِ كاستى‏ها و نقايصِ حاكم بر اجتماعِ خود پرداخته و سعى مى‏كند كه تا با زبانِ همين مردم سخن بگويد.

    كتابِ خرنامه اثرى نفيس و گرانبها است كه شاعرش شايسته قدردانى است به‏ويژه آن كه اشعارش در سينه‏ى هزاران پيرمرد و پيرزنِ سالخورده‏ى اِستهبانى حَك شده است. شب‏هاى درازِ زمستان براى فرزندان و نوه‏هايشان مى‏خوانند، هم لذت مى‏بَرند و هم با فرهنگِ گذشته‏ى خود آشنا مى‏شوند.

    جَغَلو بى‏شى تا بَرَت گَپ بزنم = بچه جان بنشين تا برايت دردِدل كنم

    اَ رُخ و ريشه تا كى لَپ بزنم = در كوه و كُتل تا كى دوندگى كنم؟

    تا كى از ترسِ لُولُو رَپ بزنم = تا چه زمانى از ترسِ لولو )مأمور شاه( در خود بشكنم و در خود فرو روم؟

    هر چه ما دَم اَ تو بُرديم بَسَه = هر چه كه نفس‏مان را حبس كرديم بَس است

    تَپَه‏كو خورديم و مُرديم بَسَه = توسرى و كتك خورديم و صدبار مُرده و زنده شديم بس است.

    خوشبختانه فرزندانِ فرهنگ‏دوست و هنرپرورِ آن روانشاد به‏ويژه جنابِ آقاى محمدباقرِ شمس نسبت به‏چاپِ اين اثرِ گِرانبها كه يكى از اَسنادِ معتبر و باارزشِ تاريخى مَردمِ اين مَرزوبوم است، همت گُماشتند كه جاى بسى سپاس و خرسندى است.

    اگر به‏ديده‏ى تحقيق بنگريم مى‏بينيم كه اين كتاب غزل نيست، قصيده نيست، ترانه نيست؛ بلكه تِراژدىِ زندگىِ مردمِ مَفلوك و بيچاره‏اى است كه در 80 - 70 - 60 سال پيش در آبادىِ استهبان مى‏زيسته‏اند و با جَهل و ستم و فقر دست به‏گِريبان بوده‏اند. شاعر با قدرتِ كَلام و تشبيهات و اِستعاراتِ ساده و عوامانه، حالاتِ روحى و جسمىِ آنان را در تمامِ موارد و احوالِ گوناگون نشان داده و ترسيم كرده است.

    اوراقِ اين دفتر منعكس كننده‏ى تصاويرِ گم‏شده‏اى از ذهنياتِ مردى است كه خود در ميانِ محرومانِ جامعه‏اش مى‏زيست. بيش از ديگران دل مى‏سوزاند. براى‏شان مى‏سرود و تابلوهاى نفيسى خلق مى‏كرد.

    شمسِ اصطهباناتى سراسر رنج بود. رنجِ او را چون جامه‏اى تمام عيار پوشيده بر قامتِ كلامش مى‏توان ديد و اشك و آهِ وى را در آهنگِ كلامش مى‏توان شنيد. او با اين مردم بيگانه نبود و دردشان را مى‏فهميد و با زبانِ همين مردم سخن مى‏گفت و با اشك‏شان همراه بود.

    شمس انسانِ آزاده‏اى بود كه با تاريكى‏ها و جهالت‏ها به‏مبارزه برخاسته‏بود و طنزِ تلخِ خويش را در قالبِ اشعارى شيرين و دلچسب مى‏ريخت. آن‏قدر چيره‏دست و ماهِر بود كه بى‏درنگ خنده‏اى كه بر لب‏ها نشانده بود مَحو و بى‏رنگ مى‏كرد و با دهانِ بازِ شگفت‏زده، قطره اشكى بر گوشه‏ى چشم‏ها آشكار مى‏ساخت.

    كلامِ شمس اندوه وى است. اندوه وى از ناراستى‏هاى روزگار كه گر به‏حقيقت بخوانيش، اشك از ديدگان بيافشانى.

 گَرچه دارد سخنِ ما خنده

نَبُوَد خنده به ما زيبنده

    كاكا مَشدى به گُمان بنده

 اگرش از سَر و تَه بَرخوانى

اشكى از ديده به رُخ بِفْشانى

    شمس آن‏قدر از اوضاعِ زمانه و ستم‏هاى روزگار رنج مى‏برد و شاهدِ محروميت و درماندگىِ بيچارگان بود كه نامِ سابُنات اِصْطَهبانات را مترادفِ خَفَه‏دونى، خِرِف‏خونه كوتوكوkoutoukou، غم‏خانه و... مى‏دانست. اصطهبانات نمودارِ صادقى از شهرهاى آن زمانِ ايران است.

    شمس بسيار زيركانه، استهبان را به‏عنوانِ جزيى از كشورِ رژيمِ ستم‏شاهى با عناوينِ: خفه دونى، مقبره‏ى خربازار، كَلَنْدونِ سيه خر بازار، خاك، دِه‏پارَه، غم‏خانه، گورِسونى، شهر، دِه، خونَه‏ى مَن، وَطَن، كوتوكو، اين‏جا، كوچا، اُوگون، گودو، بُن، كاشانه، مَحشرِ خَر، شهرِ بى دَر، اِصْطَهبانات، ايج، مَحْبَسِ تنگ، دهكده، شهرِ خراب‏آباد، دِهِ ويرانه‏ى بى‏بنياد، ويرانه، دِهِ پِنْدَرسَگ‏صاب، شهرِ پُرآشوبِ خراب، مُلْك، وادىِ خَر بازار، شالوده، شَلْغَم شوربا، مُغيلِستان، اين مَنظره، اين باغ، سَر تيره، كِهْشَه، شِكَفت، گُودونيو، شَك و شَهرام، بازار، كُتِ فِتْنو، سِنْديكا، اين گوشه، اين درّه، بينِ دو كوه، كُتُكو، كف‏كُر، اين سختى، كُتِ واويلا، گُودونيو و... ياد مى‏كند، در صورتى كه مراد و هدفِ آماجِ اشعارِ طنزش را كلِ ايرانى مى‏داند كه از خان و بگ و حاكم گرفته تا شاهنشاهِ قَدَر قدرتى كه به زورگويى و چپاوُولِ بيچارگان مشغول‏اند، تاخته است.

    روانشاد شمس اِسْتَهباناتى كه به‏حق بُنيان‏گُذارِ فرهنگِ مردمِ استهبان و يكى از پيشگامان و دوستدارانِ فرهنگِ عامه‏ى )فولكلوريك( مردمِ ايران است با زيبايى هرچه تمام‏تر برخى از مراسمِ اين خِطه از فارس را در قالبِ اشعارى دلنشين و موزون به‏تصوير كشيده است.

    شمس اميدِ زيادى به نوجوانان و جوانان داشت. زيرا مى‏دانست كه آينده در دستِ آنان است. او از كودكان و نوجوانان به عنوانِ جَغَلو، كُرپه مُرپه، و... ياد مى‏كند و بيش از هشت مورد عنوانِ مخمسش را با جغلو شروع كرده است. و اين غير از يازده موردى است كه در ميانه‏ى اشعار از جغلو ياد كرده است. )نگاه كنيد به‏شماره‏هاى: 395 319 288 281 274 271 264 257 225 154 143 130 98 66 29 25 1) و اين نيست مگر آن كه شمس مى‏دانست كه از انسان‏هاى فرتوت و كهنسال كارى بر نمى‏آيد زيرا آنان محافظه كارند و خود را از تك و تا انداخته‏اند.

    شمس خود به خوبى واقف بر معانى واژه‏هايى بوده است كه به كار مى‏برده است از جمله كُرُش كه چرخُشت آورده

    شمس، در ناز و نعمت‏بودن، بى‏خيالى و بى قيدى خان و خوانين را با زيبايى هرچه تمام‏تر به تصوير مى‏كشد. دقت كنيد:

 نَه خانِ پَروارىِ پُى ميخ بَسْتَه

 كه چو شيشَك اَ رو تيف بِنْشَسْتَه

    مردمانِ زحمت‏كش نه‏بسانِ خان و اربابان‏اند كه هم‏چون بره‏ى نازپروده‏ى پروارى كه او را به‏صحرا برده‏اند و در حالِ استراحت‏كردن بدونِ هيچ‏گونه نهيب و توپ و تشر و واهمه‏اى از هيچ‏سويى و از سرِ سيرى و پُرخورى بر روى گندم‏هاى نورَسته لَميده است.

    شمس خود را سابُناتى مى‏داند و مى‏سُرايد:

    گِل و خِشتُم زِ همين خَفَه دونيه = گِل و خشتم ز همين خفه‏دانى است

    سرنوشتُم زِ همين خَفَه دونيه = سرنوشتِ من از همين خفه‏دونى است

    اُو خورشتُم زِ همين خَفَه دونيه = آب خورشتِ من از همين خفه دونى است

    بايَه سختى بِكَشَم من اى ذاتى = بايد سختى بكشم من اين ذاتى

    كه نَنَه‏م زيده شده‏م سابُناتى = كه مادرم مرا زاييده و شده‏ام اصطهباناتى

    زندگىِ شمس بى‏پيرايه بود و در نهايتِ عزتِ نَفْس و عُلوِّ طبع سپرى كرد و هيچ‏گاه به‏تعلقاتِ دنيوى دل نبست و چشمِ طمع به‏مالِ دنيا نداشت و به‏هيچ‏وجه خاطرِ شريفش را به‏خاطرِ مال و مِنال آلوده نكرد و آزرده نساخت. هرچه كه آموخته بود در طَبَقِ اخلاص مى‏نهاد و با پليدى‏ها و كَژى‏ها به‏مبارزه برمى‏خاست.

    من زمين گير و جگر سوخته‏ام = من زمين‏گير و جگرسوخته شده‏ام

    اَ رو دنيا چيا آموخته‏ام = در دنيا خيلى‏چيزها ديده و ياد گرفته‏ام

    چَك و چينا كه من اندوخته‏ام = آگاهى و تجربه‏هايى كه من پس‏انداخته‏ام

    خودِ اون لَهجه و گُفتى كه مَراست = با آن لهجه و گفتارى كه بَلَدَم )سابُناتى و بينش و شعورِ اجتماعى خودم(

    بَراتو يَى‏جا مى‏گَم بى‏كَم و كاست = همه را يك‏جا و بدونِ كَم و كاسْت برايتان بازگو مى‏كنم

    شمس انسانى است كه كلامش پُر است از مَضامينِ دردِ همه‏ى انسان‏هاى محروم، همه‏ى انسان‏هايى كه در طولِ تاريخِ استبداد و استكبارْ در زيرِ شلاق‏هاىِ فقر و محروميت، جان سپرده‏اند و در خلوتِ مظلوميّتِ‏شان براى هميشه به‏فراموشى سپرده شده‏اند.

    سرنوشتِ انسان‏هاى درمانده و بى‏پناه، در روزگارِ ستم‏شاهى را چه زيبا بيان كرده است:

    جَغَلو بَختِ سياه سَرِ شى شده = بچه‏جان، بختِ سياهِ‏ما رو به‏سراشيبى‏است.

    از او روز پيشونى نِوِشْتُمو اى شده = از روزِ اول در پيشانى‏امان اين‏طور نوشته شده است.

    تو ببين كُلاپوسىِ مَردُم كى شده!؟ = تو نگاه كُن ببين همه كاره‏ى مَردم چه كسى شده است!؟

    تا خَر هستيم مى‏كُنن بارِ بارِمُون = تا خَر هستيم بارِمان‏را زيادتر مى‏كنند.

    تا آدم شديم مى‏زَنَن اَ تو سَرمُون = همين‏قدر كه خواستيم آزاده و آدمِ خودمان باشيم مى‏زنند توىِ سرمان.

    ولى در عينِ حال، آگاه بود كه مستبدانِ روزگارش چه آتش‏ها كه نمى‏سوزاندند و اين‏طور بيان مى‏كند:

    مى‏گَم و هرچه مى‏گَم آسه مى‏گَم = مى‏گويم و هرچه مى‏گويم يواشكى مى‏گويم.

    دِگَه شِفْتُش نمى‏دَم راسه مى‏گَم = ديگر آب و تابش نمى‏دهم و مُخلصِ كلام را مى‏گويم.

    نَه پيش هر كه نمى‏شناسه مى‏گَم = جلوى هر كسى كه نمى‏شناسم چيزى نمى‏گويم.

    تا نَگَن بِتَپِ اَ  كُنُجِ تَريكو = تا مرا به‏گوشه‏ى تاريكَ زندان نبرند.

    تا نَدَن آرومَكى مَه دَمِ چيكو = تا مثلِ پنبه‏دانه كه چيكو مى‏كنند، يواشكى مرا لِه و لَوَرده نكنند.

    شمس از مخاطبانِ اشعارش مى‏خواهد كه حقيقتِ سخنانش را دريابند و معانى و پيام‏هاى نهفته در آن را بفهمند، پيام‏هايى كه در آن شرايطِ سياسى - اجتماعى اگر دَركش مشكل‏نبود، مطمئناً بازگوكردنش مشكل‏آفرين بود

 اَگَه گَپْ زدم و گوشُ‏ت رفتِ فرو

 سَرِ روش بِذار و مِقْ مكن و مگو

 نَه بِرى خاله بوگو، نَه پيشِ خالو

 كه از ئى پَك و پَسَلا، گو واگو نَشه

 نُشْخوارِ لو ليويرِ اى و او نشه

    البته تمامِ اين مشكلات با هدفى كه شاعر براىِ خود وظيفه مى‏داند به‏جان خريدنى و پذيرفتنى است. و اين هدف چيزى جز توجه به آينده و سرنوشتِ نسلِ جوان نيست.

 گفتم و بيشترى شَم لاشِ تو زدم

 اَ رو خَرمَن‏بافَه‏تون بَرْجو زدم

 دل به دريا زِ تَهِ پَستو زدم

 ما مى‏ميگيم؛ يا سر ميره يا ميا كُلا

 تا صباش تى پا نخورَن جَك و جَغَلا

    با همه‏ى اين وجود سخن گفتن از آن‏چه را كه بايد انديشه كرد، وظيفه‏ى خود و ديگران مى‏دانست. ناگفته‏ها براىِ وى عقده‏هايى بودند سنگين و غيرِ قابلِ تحمل. از اين رو بود كه خود فرياد برآورد كه:

    هرچه ما هيچ نگفتيم بَس است

    سال‏ها بيهُده خُفتيم بَس است

    راز از خلق نِهُفْتيم بَس است

    دلِ ما هرچه تحمل كرده

    حال، ديوانگى‏اش گُل كرده

    شمس با تمامِ عشق و علاقه‏اى كه به مردمِ تهيدست و درمانده دارد اما از اين كه آن‏ها را در نادانى و جهلْ نگه‏شان داشته‏اند و سخنگو و فريادرَسى نداشته‏اند تأسف مى‏خورد. روحِ حساس و زودرنج و ذهنِ بيدارِ شاعر، يك دَم وى را آسوده نمى‏گذارد. اندوهِ او از نادانى خلق است و عدمِ تفكر به‏حقايقِ تلخى كه همه‏ى مَظاهرِ زندگى‏شان را احاطه كرده است.

 من و اين ملتِ عارى از هُش

 كى توانم كه شوم يك دَم خوش؟

 آب و اين خاك بُوَد آدم‏كُش

 بَهرِ من دادرَسى نيست چرا؟

 يار و فريادرَسى نيست چرا؟

 نيست كَس تا سخنى پُخته بِگه

 كه بِرى دلِ منِ بدبخته بِگه

 كه بُدونَن پسِ كار سخته بِگه

 يا گَمَه دَنِ مَك و مَردا زدن

 يا تَرَقِشّتى شُنُفْتَن و جا زدن

    چنان‏كه از بعضى ابيات برمى‏آيد، شاعر در پيش از سال‏هاى 1315 يا 1316 شروع به‏سرودنِ اشعارِ خَرنامه كرده است. چون قانونِ كشفِ حجاب در دى‏ماهِ 1314 به‏تصويبِ مجلس رسيده است.

 با چنين منظره‏ى زشت و خراب

آه از آن دَم كه شود كشفِ حجاب

    معلوم مى‏شود كه گفت‏وگو و سر و صداىِ كَشفِ حجاب در ميان بوده و شاعر از اِجراى قانونِ آن وحشت داشته است.

    در جايى ديگر مى‏فرمايد:

 هر يكى شال و قَبا رنگارنگ

هر كدامى به هزاران آهنگ

    روشن است كه هنوز قانونِ متحدالشكل‏شدنِ لباس در استهبان تَنْفيذ نيافته است.

    آب‏نما نون ماخات و روغنِ خوش = آب‏نما نان و غذاى خوب و روغنِ حيوانى مى‏طلبد.

    قندِ مارْسِل، دلِ خوش تُغُلى بُكُش = قندِ مارْسِل، دلِ خوش، همراه با سَربُريدنِ برّه‏ى چاق و تُپُل

    وقتى شاعراز قندِ مارْسِل ياد مى‏كند زمانى است كه هنوز قندِ مَروْدَشت به‏بازار نيامده است.

    مدت زمانى پيش‏از سُرودنِ اين اشعار، مدرسه‏ى شش كلاسه‏ى پسرانه‏اى در كِنارِ مقبره‏ى شيخ مغربىِ استهبان داير بوده ولى از اشعارِ شمس چنين برمى‏آيد كه در آن تاريخ هنوز مكتبخانه رونق داشته و مردم بچه‏هاىِ خود را به‏آن‏جا مى‏بُرده‏اند. هم‏چنين حمام‏هاى خزينه‏اى برقرار بوده كه عمومِ مردم از آن استفاده مى‏كرده‏اند و از حمام‏هاى دوش‏دار خبرى نبوده‏است. زيرا كه در آن تاريخ هنوز لوله‏كشىِ آب نشده‏بود. راجع به‏خزينه‏هاى حمام و آبش مى‏گويد:

 آبُش از دورِ سُليمان مونده

كُنده‏ها ريشه در آبُش رونده

   دسته‏ى رنجبر و مزدور:

    شاعر، هنرمندانه توانسته است به‏طورِ دقيق و تكان‏دهنده، اوضاعِ روزگار ستم‏كشان و بيچارگانِ استهبان را در زمانِ حكومتِ خودكامه‏ى پهلوى بيان كند. اشعارش خود گوياى همه‏چيز است و حيف است كه با بَررسى و توضيحِ آن‏ها اِصالت و زيبايىِ هنر و لِطافتِ اشعار را )در عينِ خشونت( يك سويه و قالب‏ريزى نماييم. تنها به‏بَرگَردانِ اشعار به‏زبانِ مُتداولِ امروزى بَسنده مى‏كنيم:

    كَمى از رنجبرانش گوييم = اندكى از رنجبرهاى استهبان بگوييم.

    مُزدش و مُزدستانش گوييم = از ميزانِ مزد و مزدبگيرانش بگوييم.

    سختى بارِ گِرانش گوييم = از سختى و مشقتِ بارِ سنگين‏شان بگوييم.

    تا بدانى‏كه چرا رنجوريم = تابدانيد كه‏چرا ما مردمِ استهبان رنجور هستيم.

    خوشى از ما و ما از او دوريم = خوشى با ما فاصله دارد و ما از خوشى دور هستيم

    از پَلَشتى تا تو اَغْمُش دو مَنى = از كثيفى سر تا پايش دو مَنى چِرك نشسته است.

    مى‏رود كِرْم‏كُشى باركَنَى = مى‏رود كِرِمِ درختِ انجير مى‏كُشد و بَهاركنى مى‏كُند. )پاى درخت مى‏كَنَد(

    چَن تا انجيرِ خَرى زَدَه‏تِ نَفَه = خوراكش هم چند تايى انجيرِ نامرغوب است كه به ليفه‏ى تنبان‏زده است.

    از خونه‏ش سينه سوزون زَدَه‏تِ كَفَه = از خانه‏اش سراسيمه رو به‏بيابان گذاشته است.

    روده‏ش از بى‏ذات و قوتى پَلَه سوز = روده‏هايش از بى‏غذايى نيمه‏سوز شده است.

    واگيرُش تورَه‏دون است و بَلَه روز = مقصدش توره‏دان و بله روز )نام كوه‏هايى در استهبان( است.

    تا پَسين بايه بِخَره هى ناز و نوز = تا دَمِ غروب هى بايد اَدا و اَطوارهاى صاحب كار را تحمل كند.

    كه بُواى مالِكو هيچى صدا نده = كه باباى مالِك هيچ بهانه‏اى دستش نباشد.

    پولِ نيم مَن اَلُمُش بِده يا نَده = آيا پول نيم مَن اَلُم )اَرْزَن( به‏او بدهد يا ندهد.

    زنو روز گُشنه‏ى نون و كَشكَه = زنِ خانه در روز حتى از نان و كشك هم گرسنه وامى‏ماند.

    مَردو شو خيس و تيليسِ اَشكَه = مردِ خانه شب‏ها از نادارى و ناچارى، غرقِ اشك و گريه مى‏شود.

    نَه‏نونُش آماده، نَه اُو تَه‏مَشكَه = نَه‏نانش آماده‏است‏و نَه‏آبى درمَشك دارد

    زورِ بى‏قوتى كُمُش اَ جوش اومده= ازبى‏غذايى شكمش‏به‏جوش آمده‏است

    مِنِوش كم شده كوروش اومده = ترشحاتش كم شده و در هم جمع و چروكيده شده است.

    نون به‏جز يَى پُخْ و يَى گُهْر نَدَرَه = نان به‏جز يك بار براى پختن و يك نيمه روز، بيشتر ندارد.

    قاتِخِ يَى كَش و يَى ظهر نَدَرَه = خوراك براى يك‏بار و يك نهار ندارد.

    اَرخُلاقُش ديگه جى مُهر نَدَرَه = اَرخلاقش )لباسِ قديمِ مردان( ديگر جاى وصله‏زدن حتى به‏اندازه‏ى يك مُهرزدن ندارد.

    نَنَه مُردو دَمِ صُوبى خونه‏شو = مادرمُرده، صبحِ كَلَه‏ى سَحر در خانه‏اشان

    چوغِ تَه سفره زد و هَمبونَه شو = چوب به‏تَهِ سفره‏اشان زد و همبانه‏ى آردى‏اشان.

    كارِ جونُش مى‏كُنند تا دَمِ غروب = ازصبح تا پَسين از جانش كار مى‏كَشَند.

    مى‏گيرن سوغون و شيره‏ش پاك و خوب = عُصاره و شيره‏ى جانش را خوب و مرتب مى‏گيرند.

    اَگه خواس نِقَه بِدَه، تَپَكو و چوب = اگر خواست صدا بدهد مُشت و لَگد و چوب در كار است.

    ديرو، غُر زده، دَه روزه بيكاره = چند روز پيش سر و صدا داده و انتقاد كرده، حالا 10 روز است كه بى‏كار است.

    شَه ميگَن اُش نَمِخيم زَبون دَرَه = به‏او مى‏گويند تو را نمى‏خواهيم زيرا كه زبان‏درازى مى‏كنى.

    دَمِ‏زَردى وامى‏گَردَه تو كُوتوك = دَمِ‏غروب برمى‏گردد به‏خانه‏ى كوچكش.

    چه‏كوتوك تَريك‏تَر ازكُتِ‏پيريسوك = چه‏خانه‏اى!تاريكتراز لانه‏ى پرستو

    مى‏زَنه با زن و بَچو پُر و پوك = با زن و بچه‏اش يكى به دو مى‏كند.

    گُى ميگَه كارِ فَك و فَعْلا رو نيس = گاهى مى‏گويد كه كارِ فعله‏ها )كارگران( رو به‏راه نيست

    گُى ميگَه زَنِكَه خدا خَ خو نيس = گاهى مى‏گويد: اى زن! خدا كه در خواب نيست.

   واژه‏هاى محلى

    خرنامه پُر است از واژه‏هاى محلى استهبانى: )اِقِچى = اندكى، كمى(، )بَهْلِجَه = باعجله(، )پَرْغَم = واژگون‏شدن، سقوطكردن(، )پِلِچَه = سِمِج، مُصِر(، )پاچه‏پِرْغَند = سهل‏انگار، بى‏قيد(، )پُكيدَن = تركيدن، پاره‏شدن(، )چَپَرى = فورى، جَلدى، چاپارى(، )چَلَقيدَن = به‏طورِ ناگهانى و با يك ضرب چيزى را از كسى گرفتن(، )چِناسْك = جيرجيرك(، )خُورَكxowrak  = سوراخ و دودكشِ سقفِ خانه(، )سارُخ = دستمال(، )سُپ = سبد و ظرفِ حصيرى براى نان(، )سُپُل = نانِ ذرت، چاق و تُپُل(، )كاكولوسك kہkulusk = گُلِ انار(، )كُرپَه = نوپا، تازه‏زا(، )كُپُل = آدمِ قدكوتاه و چاق(، )گِرِچَه = گِرد و مدوّر، بسته‏ى تاب‏خورده‏ى ريسمان(، )گِنَم = دو نَم(، )هَپَرو = حمله‏ورشدن(.

    خرنامه زبانِ گوياى فولكلوريكِ مردمِ استهبان است. شمس با زيركى خاصِ خود بسيارى از آداب و رسوم و سنت‏هاى مردمِ استهبان را در قالبِ اشعارى شيرين و دلنشين با انتخابِ مناسبِ واژه‏ها به‏تصوير كشيده است. واژه‏ها آن‏چنان حساب شده و دقيق به‏كار گرفته كه بيشترين بارِ معنايى را از آن‏ها اَخذ كرده است. به‏طورى كه تقريباً غيرممكن به‏نظر مى‏رسد كه بتوان يك كلمه‏ى مترادف را به‏جاى كلمه‏ى اصلى قرار داد.

   مسائلى چند پيرامونِ گويش و نگارشِ خرنامه

   آغاز و پايانِ سخن

    شمس آغاز و پايانِ اشعارش را با نامِ خداوند شروع و ختم مى‏كند = بنامِ بالى سرى، يعنى خدايى كه در مافوقِ همه كس و همه چيز قرار دارد. و آخرين كلامش با خداوندِ بخشنده اُساكريم به پايان مى‏برد. يعنى خدايى كه بخشنده و خطاپوش است.

   اشتباهاتِ نگارشى

    در استادىِ شمس در زمينه‏ى شعر و شاعرى شكى نيست. و از اين گونه اشتباهات، نَه از روىِ ناآگاهى، بلكه خطاى نگارشى كاتبانِ بعدى و يا سرريز كردنِ واژه‏هاى مترادف در ذهنِ آن بزرگوار بوده است. مثال: حاجى تَزْ مى‏چَقَّه با رَخْتِ سَر و بَرُت

    به‏نظر مى‏رسد كه سَر و اضافى است و به‏لحاظِ هجايى اگر اينگونه باشد بهتراست:

    حاجى تَزْ مى‏چَقَّه با رَخْتِ بَرُت كه با فاعلاتن، فعلاتن، فعلن هم وزن است.

   ترفندِ شمس در بكارگيرىِ واژه‏ها براى قافيه

 پاتِ بَر مى‏كَشى، دولَق مى‏كنه

چون اَنارِ رِويده، لَق مى‏كنه

    دولَق همان دولاخ به معناى گَرد و خاك است. اين واژه در استهبان به همان گونه تلفظ مى‏شود كه شمس به كار گرفته است.

 يا همه‏ش بار بِرى يَزد مى‏كنه

يك من اُو تَلخو شَه كاغذ مى‏كنه

    راه قاچاق‏فروشا همه‏ش گَز مى‏كنه

    شمس چه ماهرانه واژه‏هاى يزد و كاغذ و گَز  به جاىِ قافيه نشانده و شنونده هيچ احساسِ غيرمتجانس بودنِ آن‏ها به‏لحاظِ قافيه نمى‏نمايد. و اين كار از استادى چون شمس برمى آيد.

    يا به اين دو واژه‏ى زير دقت كنيد:

 بَلَدَه = بَلَد است

 بَلَدَه  = شهردارى

    شمس اين دو كلمه را هم قافيه كرده است. اين دليلِ بر اين نيست كه شمس بر اين امر وقوفى نداشته و از حرفِ رَوى بى‏خبر بوده، بلكه در عين تسلط بر علمِ عروض و قافيه، تداولِ گويش مردم را در نظر داشته است.

   لِنْگه را به‏جاى مصراع

    كوچك‏ترين واحدِ شعر را مصراع گويند. اشعارِ شمس داراىِ پنج مصراع است كه به آن پنج‏لِنگه‏اى يا به زبانِ عربى مُخَمَس گفته مى‏شود. و ما در اين دفتر لِنْگه را به‏جاى مصراع به‏كار مى‏گيريم.

   وزنِ عروضىِ اشعار

    به لحاظِ عروضى اشعارِ شمس بر وزنِ

 فاعِلاتُن / فَعَلاتُن / فَعَلُن - u u - / - - u u / - - u -

 و يا

 فَعَلاتُن / فَعَلاتُن / فَعَلُن - u u - / - - u u / - - u u

 مى‏باشد.

   واژه‏هاى فرنگى در اشعارِ شمس

    آلمان، اروپا، اِسكِن، اِنجين، انگليس، پاريس، دِسِر، روس، سنديكا، فانتيزى، كاپيتان، كراچى، كلكته، لندن، مارسِل، مِستِر، مُسيو، نيويورك، يس.

   واژه‏ها

 براى پرهيز از تكرار و افزوده شدنِ زيرنويس‏ها لطفاً به واژه‏هايى كه به ضرورتِ شعر و بنا بر پيروى از گويشِ مردم استهبان، شاعرِ محترم آن‏ها را به‏صورتِ محاوره‏اى  درآورده و به زبانِ گفت و گو نزديك گردانيده، توجه نماييد. واژه‏هايى هم‏چون:

 آب = آُو

 آتش = تَش

 اُستاد = اُسا

 اصلاً = اَصّا

 اگر = اَگَه

 بابا = بُوآ

 بالاى سرى = بالى سرى

 براى = بِرِى، بَرِى

 براى‏شان = بَرَشون

 بِشَوَم = بِشَم

 پاى = پُى

 تاوُل = تُول

 جاى = جى

 جوان = جَوون

 چيزى = چى

 خداى = خُدى

 خواب = خُو

 خوب = خُ

 دَسْتَت = دَسْ‏سُ‏ت

 دو سه تايى اشان = دُسْ‏تاشون

 روان = رُون

 شام = شوم

 شب = شو

 صُبْح = صُبْ

 كربلايى = كَلْ

 كوچه‏ى = كوچى

 كوله‏اى = كولَى

 گاهى = گُى

 گرسنه = گُشْنَه

 مَشْ = مَشْهَدى

 نگاه = نِگا

 نَه‏پَس = نَپَه

   عدم توفيق در پيداكردنِ معنى برخى واژه‏ها

    با همه‏ى كَنكاش و پرس و جوهايى كه از سالخوردگانِ اهلِ فن و ادب صورت گرفت باز موفق به‏دريافتِ معنىِ بعضى واژگان نشديم از جمله: اشكف‏زيو، دنگر، كبرگ، لمباس، مشتون‏نمى‏شَه

   نحوه‏ى نگارشِ واژه‏ها

    مشكلى كه در ثبتِ درست و صحيحِ واژه‏ها با آن روبه‏رو هستيم همان مشكلِ كمبودِ علايمِ بسيارى از اصوات و مصوت‏ها در زبانِ فارسى است. بخوبى مى‏دانيم كه زبانِ فارسى از اين كه مصوت‏هايش جزءِ حروفِ الفبايش نيست، چه‏قدر در رنج است. حال براى اين كه بخواهيم با همين الفباى نارسا، واژه‏ها، تركيبات، اصطلاحات و زير و بَم، تُن و آهنگ و لحن، ميزانِ كشيدگى يا برعكس كوتاهىِ پاره‏اى از آن‏ها را بر روىِ كاغذ ترسيم كنيم تا چه اندازه ناتوانيم. به‏ويژه آن كه بخواهيم به صورتِ شكسته و محاوره‏اىِ محلى هم درآوريم. كه در بسيارى از موارد به بن بست مى‏رسيم. ناگزير تا آن‏جايى كه مقدور است از الفباى فونتيك استفاده مى‏كنيم. هرچند كه آن هم پاسخ گوىِ همه‏ى الحان و اصوات نيست. براى نمونه واژه‏ى بابا كه در استهبان به گونه‏اى اَدا مى‏كنند كه نوشتنِ آن دقيقاً همان نيست كه بر زبان جارى مى‏شود: بُوآ bowہ يا واژه‏ى كَهره، كَئره، كَره به‏معناى بزغاله و كِهل، كِئل، كِل به معناى سنگ‏چينِ بدونِ ملاتِ ديوارِ باغ كه ه يا ء آن تلفظ نمى‏شود ولى باز نمى‏توانيم بدونِ ه يا ء بنويسيم.

   چگونگىِ نوشتن معنى واژه‏ها

    براى نوشتنِ معانىِ واژه‏ها روش‏هاى گوناگونى را آزموديم تا بلكه خواننده‏ى محترم كم‏تر دچار مشكل شود و آسان‏تر به مقصود برسد. ولى هر كدام از راهِ‏حل‏ها مزايا و معايبِ خود را داشت.

    در نهايت سعى شده است تا تنها به همان معنى به كارگرفته شده در اشعار اكتفا شود. چه بسا كه معانى ديگرى هم دارد. ولى ما كاربردِ آن را در همان شعر آورده‏ايم و از معانى ديگر پرهيز كرده‏ايم. در اين راستا علاوه بر كتاب‏هاى وزين و گرانقدرى هم چون لغت نامه‏ى دهخدا، فرهنگِ معين، كتابِ كوچه و... سعى كرده‏ايم كه از كتاب‏هايى كه پيرامون شهرهاى اطرافِ استهبان نوشته‏اند بهره‏گيرى كنيم. زيرا وجه مشتركاتِ زيادى داريم. بيش از همه كتابِ آقاى جلالِ طوفان به‏نامِ شهرستانِ جهرم مددكارِ من بود. مگر نه اجدادِ بسيارى از مردمِ استهبان از جهرم به اين‏جا كوچيده‏اند.

    بهر صورت تلاش براين بوده‏است تا جايى‏كه مى‏توانيم در تلطيف و خوانشِ روانِ اشعار زمينه‏اى فراهم‏شود تا در خواندنِ آن‏ها راحت‏تر پيش رويم. ناگفته نماند كه نوشتنِ واژه‏ها با گويشِ محلى بسيار مشكل است و خواندنِ آن‏ها مشكل‏تر. پُرواضح است‏كه فرضاً درتداولِ روزانه بسيار گفته‏ايم گُى بى گُى )گاهى‏به‏گاهى(. حال اگر بخواهيم دراشعارِ شمس گاهى به گاهى بنويسيم علاوه بر اين كه از وزن خارج مى‏شود اجازه هم نداريم كه در اشعار شمس دست ببريم. بى شى، شما چه مى‏خوانيد و براى كلمه‏ى بِنِشين به گويشِ محلى چه گونه مى‏نويسيد كه راحت‏تر قابلِ خواندن باشد؟

    كارواَن = كار + واوِ معرفه + اند = در آن كار هستند. براى نوشتنِ اين تركيب چه‏گونه بايد نوشت‏كه خواننده عادى كاروان به‏معناى قافله نخواند؟

    براى نوشتنِ شبى )شب + ى( با تلفظِ محلى نمى‏دانيم از چه حروفى استفاده كنيم. شويى. خواننده‏اى كه اين واژه را مى‏بيند نمى‏داند شويى به معناى شوهرى، يا از شُستن مى‏آيد مثلِ لباس‏شويى.

    صبح + ى = صبحى

    با توجه به اين كه مردمِ استهبان ح صبح را پيش از ب مى‏آورند صُحب. و يا آن قدر ح را از سرِ زبان تلفظ مى‏كنند كه ناشنيده باقى مى‏ماند: صُب - صوب. حال بخواهيم صبحى را با گويشِ محلى بنويسيم چه بايد نوشت؟ - صُبحى؟ كه نه. - صُبى؟ كه نه. - صوبى؟ كه نه. پس چه بايد نوشت. - شايد sowbi

   رعايتِ امانت

    لازم به ذكر است كه گرچه اين دفتر در برگيرنده‏ى تمامِ اشعارِ شمس نيست ولى اين اطميان حاصل است كه هيچ گونه دخل و تصرفى در اشعار صورت نگرفته و عمده تلاش بر اين بوده است تا رعايتِ كاملِ امانت در اشعار لحاظ شود به ويژه آن كه با فرزندِ دانشور و گرانمايه‏ى شاعر، جنابِ آقاى محمدباقرِ شمس كه با كمالِ اشتياق و با صبورىِ تمام، حوصله به‏خرج دادند تا لنگه به لنگه‏ى اشعارِ گردآمده را با دو دفترِ اصلى زنده ياد شمس مطابقت داده شود و هر جا نقصانى بود رفع گردد.

    اميد كه توانسته باشيم به‏يكى از آرزوهاى آن شاعرِ گرانمايه كه همانا چاپ و دراختيار قرارگرفتنِ آن اشعار در نزدِ دوستدارانِ شعرش و شعر دوستان و ادب‏پروران و عاشقانِ به‏فرهنگ مردم است جامه‏ى عمل بپوشانيم.

   علتِ پرهيز از بكارگيرى واژه‏هاى باستانى

    متأسفانه تعدادِ كمى از جوانان فكر مى‏كنند شهرستانى بودن چيزى كم‏تر از فرضاً كسى كه در مركزِ استان يا تهران به‏سر مى‏برد، دارد؛ لذا در حرف زدن‏هاى روزمره‏ى خود واژه‏هايى به‏كار مى‏برند كه هيچ سنخيتى با فرهنگ و گويشِ ما ندارد. مثلاً بعضى‏ها واژه‏ى واسه كه در تداولِ تهرانى‏ها به‏جاى واسطه، براى كاربُرد دارد، با همان گويشِ استهبانى اين واژه را هم بيان مى‏كنند تا نوعى تفاخُر كنند. يا به تبعيت از مركز استان افعالِ صحيح و درستِ )كَردم، كَردى، كَرد( را به صورتِ )كِردم، كِردى، كِرد( ادا مى‏كنند تا چيزى از شيرازى‏ها كم نداشته باشند. البته گُريزى از بيانِ اين نكته هم نيست كه برخى از پايتخت‏نشين‏ها و مركزِ استانى‏ها، از اين كه با فردى كه داراىِ گويشِ شهرستانى است روبه‏رو مى‏شوند، با نوعى نگاهِ تحقيرآميز او را به سُخره گرفته و خود را يك سر و گردن از او بالاتر مى‏بينند. غافل از اين كه پدر يا پدر بزرگ، مادر يا مادربزرگِ خودشان، يكى چند دَهه پيش، از همين روستا و شهرستان، با هزار دليلِ درست و نادرست بدان‏جا كوچيده است. شما اگر به آمارِ بيست هزار نفرى جمعيتِ تهران، قبل‏از اين كه آغامحمدخانِ قاجار آن‏جا را مقرِ حكومتى خويش قرار دهد، دقت كنيد و با حال‏كه گويا تهرانِ بزرگ، بيش از چهارده ميليون نفر را در خود جاى داده‏است، مقايسه كنيد به‏صدقِ عرايضِ بنده پى خواهيد بُرد. و يا شيراز پيش از كريم‏خانِ زند و اكنون را.

   دخل و تصرفِ نويسندگان و گويندگان

    اشعارِ شمس نه تنها سوادارانِ شهر كه بيشتر مردمِ عادى و كارگر و كوهكار و بى‏سواد مى‏خواندند و چون از سوادِ خواندن بهره‏اى نداشتند، با علاقه‏مندى گوش فرامى‏دادند تا يادبگيرند و در حافظه بسپارند. در نتيجه بسيارى از اشعار در سينه‏هاى متنِ مردم حك شده است. و اين جاىِ بسى خوشحالى است كه با چنين استقبالِ بى‏نظيرى روبه‏رو گرديده، ولى هم‏چون هر پديده‏ى اجتماعى ديگر داراى كش و قوس‏هايى بوده است كه يكى از آن‏ها تحريفِ بعضى از واژه‏ها و يا چه بسا مصراع‏ها به‏هنگامِ بيانِ آن‏هاست. به همين خاطر نسخه بَدَل‏هاى گوناگونى موجود است.

    از دخل و تصرف‏هايى كه در اثرِ گذشتِ زمان در اشعارِ شمس صورت گرفته است، مى‏توان به نمونه‏ى زير اشاره كرد:

 پَسِ پوى اُسا دو صد من تَپَنَه

 پَسِ پوى اُسا دو سانتى تَپَنَه

    به‏خوبى آشكار است‏كه واحدِ اندازه‏گيرى در سال‏هاى دهه‏ى بيست، لااقل در استهبان، گَز، سه چارَك، نيم گَر، چارَك، وَقه و نيم وَقَه و... رواج داشته نَه متر و سانتى‏متر و ميلى‏متر. درست است كه زنده‏ياد شمس براى پررنگ كردنِ تصاويرش از صنعتِ اغراق هم بسيار استفاده كرده و فرضاً دو صد من را به‏كار گرفته و دو سانتى معقول‏تر به‏نظر مى‏آيد، ولى خودِ شمس تا جايى كه مى‏توانسته است از استعمالِ كلماتِ بيگانه پرهيز داشته است.

   اعمالِ سليقه‏ى نويسندگان در بازنويسىِ اشعارِ شمس

    پُر واضح است كه كسى كه به‏سراغِ شمس و اشعارِ او مى‏رود يقيناً تعلقِ خاطرى به‏وى يا به فرهنگِ شهر و ديارش داشته است. به‏خصوص كه اگر با خواندن و نوشتنِ اشعارِ ايشان براى ديگران علافه‏مندى‏اش را به اثبات رسانده باشد. اما متأسفانه در بازنويسى، اشعار مصون از اشتباه و لغزش نبوده است.

    فرضاً با همه‏ى علاقه‏ى وافرى كه از جنابِ آقاى سيدمحمدِكشفى نسبت به شمس سراغ داريم - در عينِ حالى كه ايشان استهبانى نيست و بيش از هر استهبانى به شمس و فرهنگ استهبان علاقه دارد - و به خوبى مى‏دانيم كه بيش از ده‏ها نسخه از اشعارِ شمس را با حوصله و دقتِ بسيار، دست نويس كرده و به دوستدارانِ فرهنگِ مردم و شمس تقديم نموده است - كارى كه هيچ استهبانى تاكنون نكرده است - اما متاسفانه در برخى موارد و در بعضى از واژه‏ها و جابه‏جايى مصراع‏ها و مخمس‏ها - كه صد البته نه به‏عمد، و از روى دل‏سوزى و بهتر شدنِ كيفيتِ كار - دخل و تصرفى صورت گرفته است. نمونه:

 ما مى‏گيم كشورِ ما ايرونه

 كَفَ‏ىِ لوتْ، دَمِ كِرمونه

 اَ نِسَه‏ى روسيه، يخبندونه

 اى زمين سُرسُرَكِ آفتابِ

 كُرَه يكى‏ش گِلَه، سه‏تاش آبِ

    كه صورتِ صحيحِ آن چنين است:

 ما مى‏گيم كشورِ ما ايرونه

 كَفَ‏ىِ لوتْ، دَمِ كِرمونه

 اَ نِسَه‏ى روسيه، يخبندونه

 اى زمين سُرسُرَكِ آفتوهه

 كُرَه يكى‏ش گِلَه، سه‏تاش اُوهَه

    به خوبى آشكار است كه در گويشِ مردمِ شرقِ فارس، هاى غيرِ ملفوظ به صورتِ فتحه اَدا مى‏شود نه كسره. مثلِ خندَه، آمدَه، رفتَه، گفتَه و... ولى آقاى كشفى در مخمسِ بالا به جاى آفتوهَه و اُوهَه واژه‏هاى آفتابِ و آبِ گذاشته‏اند كه علاوه بر اين كه مردمِ استهبان - به ويژه در 80 - 70 سال پيش - اين گونه تلفظ نمى‏كرده‏اند، اين كسره به جاى اَست آمده است. يعنى آفتاب اَست و آب اَست

    موردِ ديگر:

 جاجىِ گولو گولو بودى؟ هابله

بَتَر از اِسْقِلِ جود بودى؟ هابله

    كاملاً آشكار است كه فعلِ بود ى در مصراعِ دوم اضافى است.

 بارِ بُهتى مى‏زنن تو پيشونيش

زنو نون مى‏خواد و خان و بگ سر و تنش

    كه در اصل:

 بارِ بُهتى مى‏زنن توهه‏ى شونه‏ش

زنو نون ماخوات و خان و بگ سرونه‏ش

 بُوآ رفتى، بُوآ قربونُ‏ت بِشَم

قربونِ كُپُرى و مُرغدونُ‏ت بِشَم

    در اين جا هم آقاى كشفى كُپُرى را به جاىِ كُپو و مُهردان به‏جاىِ مرغ‏دان تصور كرده‏اند.(2)

    بادرود و سپاس:

    محمدرضا آل‏ابراهيم

    استهبان، 84/7/14

    خفه دونى

 به‏نامِ بالِى سَرى

   شمسِ اصطهباناتى

    خفه دونى

    1

 جَغَلُو(3)بى‏شى(4)تابَرَت(5)گَپ(6)بِزَنم(7)

اَرُخ(8) وريشه(9)تا كى‏لَپ بِزَنم(10)

 تا كى از ترسِ لولو(11)رَپ(12)بِزنم

هرچه ما دَم(13) اَ تو بُرديم(14)، بَسَه(15)    تَپَه‏كو(16) خورديم و مُرديم، بَسَه

    2

 كه تو اى(17) خَفه‏دونىِ(18)شُل و بُلو(19)

سال‏ها سَكَلَه(20) شديم اَ زيرِ جُلو(21)

 اَ تَه‏تا(22) بَسيم(23) و از بيمِ لولو

كَپيديم(24) و جگرِ خود خورديم

    ما خُ(25) از بَس چى(26) نگفتيم، مُرْديم

    3

 هرچه ما هيچ نگفتيم بَس است

سال‏ها بيهُده خُفتيم بَس است

 راز از خَلق نِهُفْتيم بَس است

دلِ ما هرچه تحمل كرده

    حال، ديوانگى‏اش گُل كرده

    4

 هرچه خونابِ خَموشى خوردم

آن‏چه دندان به‏جگر بِفْشُرْدَم

 ديدم آخر كه پُكيدَم(27) مُردَم

پرده از كار گُشودَم ناچار

    درد دل بَرَتو(28) سُرودَم ناچار

    5

 بود چندى كه از اين دِه پارَه

داشتم قطعِ نَظَر يك بارَه

 من از اين خاك بُدم آوارَه

باز تقدير به‏چَنگُ‏م آورد

    اَندر اين مَحْبَسِ(29) تنگُ‏م آورد

    6

 فكرِ من كاش مُرَدَّد شده بود

پاىِ من كاش مُقَيَّد شده بود

 كاشكى راه به من سَد شده بود

كه در اين دهكده پا ننهادم

    چون نهادم، به بلا افتادم

    7

 حيف و صد حيف‏كه راهُم تَنگ‏است

دستِ من كوتَه و پايُم لَنْگ است

 با منُ‏ش چرخ، سَرِ نيرنگ است

وَرْنَه مى‏رفتم از اين خاك چنان

    كه زِ گَردى‏م نبينند نشان(31)(30)

    8

 دلُم از حسرت و مِحْنَت خون است

غُصَّه‏ى من زِ شُمار افزون است

 تا به حدّى كه زِ حَدّ بيرون است

اين منم رانده و نابود افسوس

    سوختم زآتشِ بى‏دود افسوس

    9

 همه شب غَرقه به‏سيلِ اَشْكم

روز در غصَّه‏ى نون و كَشْكم

 بَس‏كه خشكيده درونِ مَشْكم

مِنَوش(32) كَم شده و كُروش(33) اومده

    از حرارت همه جاش اَ جوش اومده

    10

 آخر اى دادرَسان من بشرم؟

زآدَميّت مگر آخر بِدَرَم؟

 كه چنين مانده‏ى بى‏پا و سَرَم؟

اَنْدَر اين گوشه خداگيرم من

    گُنَهَم چيست كه زنجيرم من؟

    11

 وَه عجب شهرِ خراب آبادى‏ست!

دِهِ ويرانه‏ى بى بنيادى‏ست

 هر طرف نالَه‏اى و فريادى‏ست

تو مگو شهر، بگو ويرانه

    طَرَبى(34) نيست در اين غمخانَه

    12

 مَردُمانش همه روح افسرده

همه از بى‏طَرَبى پژمُرده

 رنج‏ها بُرده و خون‏ها خورده

هر كه را هست در اين‏جا مَسْكَن

    كارِ او نيست بجز سوز و مَحَن

    13

 در همه‏ى شهر نمى‏بينم باز

نكتَه‏دانى و رفيقى دَمْساز

 چه‏كنم نيست مَرا يك همراز

در چنين مُلْك، بَسى دلتنگم

    روز و شب با فَلَك اَندَر جنگَم(35)

    14

 نيست كس تا سخنى فرمايد

كه زِ دل، زنگارِ غمم بِزْدايد

 يا به جانم طربى افزايد

اُخت با هر كه شدم بى‏هوده است

    صحبت از داردو(36) و كوهِ توده(37) است

    15

 گَرچه در دَهر وفا معدوم است

بى وفايى به وفا موسوم است

 اين بنا در همه جا مرسوم است

خاصَّه دراين دِهِ سَگ‏مُرده‏صاحاب

    خاصَّه اين شهرِ پُرآشوبِ خراب

    16

 همه جا كاخِ تمّدُن برپاست

غيرازاين گوشه كه شَلْغَم‏شورباست

 خوب از وضعِ خرابش پيداست

كه عجب وادىِ خَر بازارى‏ست

    از مَزاياىِ تمدن عارى‏ست

    17

 نامِ اصليش به‏تاريخِ مَهان

هم سِتَه‏بان و هم اِسْتَهبانان

 دارد از گُرگىِ ميلاد(38) نشان

چشمه قَهْرى كه بُوَد قَهْرآلود

    يا پازَهرى كه بُوَد زَهرآلود

    18

 غرقِ درياىِ بلائيم چرا؟

موردِ قَهْرِ خدائيم چرا؟

 حاملِ بارِ جفائيم چرا؟

بارِلاها مَگَه ما جُو دُزيدَيم؟

كِردِگارا مَگَه ما گُو دُزيدَيم؟(39)

    19

 تو كه با مَردُمِ اين شهرى خَش

تا نيفتاده‏اى اندر آتش

 پشت و پايى‏ش زن و دست بكَش

جانِ من تا نَزَدنْدُت هُوهُو

    زنده‏رو خيز و از اين شهر بُرُو

    20

 اين منم شاعرِ عَيّار و ظريف

ساده و پاك و سخندان و حريف

 مُفْلِسان را منم اينك به رديف

كُمُ‏م(40) از گُشْنِگى هى سوت مى‏زنَه

    مثلِ شَئلِى(41) اَ چپق شوت مى‏زنَه

    21

 تا كه از گَردنَه‏ى گودِ قَلات(42)

چشمم افتاد به اِصْطَهبانات(43)

 اَ ئى تَه خِرِف‏خونه‏و جونِ كاكات

جيگَرُم دوبُويه(44)شد و بختُم‏سوخت

    خوشى از گُرده‏ى من فِرزى گُروخت

    22

 من زمين‏گير(45) و جگر سوخته‏ام

اَ رو دنيا چيا(46) آموخته‏ام

 چَك و چينا(47) كه من اندوخته‏ام

خودِ اون لَهجه و گُفتى كه مَراس

    بَرَتون(48) يَى‏جا(49) مى‏گَم بى‏كَم و كاس(50)

    23

 ميگَم و هرچه ميگَم آسه ميگَم

دِگَه‏شِفْتُ‏ش(51)نمى‏دَم(52)راسه(53)ميگَم

 اَ پيش هر كه نمى‏شناسه مى‏گَم

تا نَگَن(54)بِتَپِ(55)او  كُنْجِ تَريكو(56)

    تا نَدَن(57) آرومَكى(58) مَه دَمِ چيكو(60)(59)

    24

 اَگَه گَپْ زدم و گوشُ‏ت رفتِ فرو

سَرِ روش بِذار و مِقْ(61) مكن‏ومگو

 نَه‏بِرى خاله‏بوگو،(62)نَه‏پيشِ خالو(63)

كه‏اَزى پَك‏وپَسَلا،(64)گوواگو(65) نَشه

    نُشْخوارِ لُو ليويرِ(66) اِى و او(67) نشه(68)

    25

 جَغَلُو بختِ سياه سَرِشى(69) شده

از اَزَل، پيشونى‏نِوِشتُمو(70) اى شده

 تو ببين كُلاپوسىْ(71)مَردُم كى‏شده!؟

تا خر هَسيم مى‏كُنَن بارِ بارومو(72)

    تا آدم شديم مى‏زَنَن اَ تو سَرومو(73)

    26

 كار و كِردارا همه‏ش شده وارونه

من‏ميگَم(74)اُوسا بزرگو(75)نمى‏دونه

 او نِوشْتا(76) نمى‏دَنُ‏ش(77) بُخونه

اَگه مى‏شْنُفت كمكى اَ كارا مى‏شد

    وصله پينه‏ى كارِ بدبختا مى‏شد

    27

 زين كَلَنْدونِ(78) سيه خر بازار

اندكى بَر شُمُرَم از بسيار

 لُنْج(79) و نيشتَك(80) نَزَنيدم زِنْهار

كه ماخام(81) بُنْجاقُ‏تو(82) بِگَم و بِرَم

    يادِ ناآمده‏ها بِدَم و بِرَم(83)

    28

 بُن شديم تو اى كوتوكِ(84) افسرده

نَر  و ماده‏ش پَكَر(85) و پِژمُرده

 همه داروىِ خَموشى خورده

تو اى دِه هر كه كه پابَستْ شود

    تا ماخات(86) بُغُروشه(87) از دست شود

    29

 گفتم‏وبيشترى‏شَم(88)لاشِ تو زدم(89)

اَ رو خَرمَن‏بافَه‏تون(90)بَرْجو(91)زدم(92)

 دل به دريا زِ تَهِ پَستو(93) زدم

ما مى‏ميگيم؛ يا سَر ميره يا ميا كُلا(94)

    تا دِگَه تِى پا(95) نخورَن جَك و جَغَلا(96)

    30

 نيست گفتِ من اگر رنگارنگ

يا چَرَند است و پَرَند است و جَفَنگ

 كسى از بُوآ(97) نَشه تلخ و دلتنگ

اَگَرُش از سَر و تَه بَرخوانى(99)(98)

    اشكى از ديده به‏رُخ بِفْشانى

    31

 گَرچه دارد سخنِ من خنده

نَبُوَد خنده به‏ما زيبنده

 كاكا(100) مَشتى تو نخند از بنده

اى همه‏ى وِر زَدَنام(101) خونِ دِله(102)

    جنب و جوشى بخورين كه كارا وِله(104)(103)

    32

 گِل و خِشْتُم زِ همين خَفَه‏دونيه(105)

اُو خورُشْتُم(106) زِ همين خَفَه‏دونيه

 سرنِوِشتُم زِ همين خَفَه‏دونيه

بايَه(107)سختى‏بكَشَم من اِى زاتى(108)

    كه نَنَه‏م(109) زيدَه(110) شُدَم سابُناتى(111)

    33

 آرى از مَردُمِ اين خاك منم

بى‏رَمَق(112) مونْدَه دل و جان و تَنم

 جا نَمونْدَه‏ست(113) به‏حُب‏الوَطَنم

تا نكردن دَرو از رومو اَ كُلُوم(115)(114)

    بيجيكيم(116) زود از اى مرز و از اى بوم

    34

 كاش مى‏شد كه از اين دِه پارَه(117)

بِريم و اُوسَرى بِشيم(118) يك‏بارَه

 اَزِى(119) غم‏خانه(120) بِشيم آواره

تا دِگَه جِنيّه(121) چَنْگُم نيارَه(122)

    تو اِى گورِسونى(123) تَنْگُم نيارَه(124)

    35

 شُوگُرُوز(125)بِريم(126)و اَ اين‏جانباشيم

تو جَر و مَنْجَرا(127) پيدا نباشيم

 تو خِرِف‏خونه‏ى(128) دنيا نباشيم

تابُرى(129)قاچُش(130)بِديم‏تاپامو واشَه(131)

    كه اِى پس مونده بِرى خودُشو باشَه(132)

    36

 تَشِ توش بيگيرَه كه راهُم بَسَه(133)

دُزِ خُمْرى(134) سَرِ راه بِنْشَسْتَه

 دَسْ‏پَتى،(135) راه بَدُ، پا، بِشْكَسْتَه

از كُدُم پوزَه(136) بِرَم كه نَبينَه‏نُم؟(137)

    كه نَكوُاَن(138) تو گُلوم تا تو نِشينُم؟(139)

    37

 خُبْ اَگَه شهر و دِه و خونَه‏ى مَنَه

يا به‏گفتِ مَك و مُلا وَطَنَه

 وطنِ مُشتى بى پُى، بى سَر و تَنَه(140)

به‏اونا دِگَه چه؟ كه راه خودومو نَدَن(141)

    كوتوكو(142) بگيرَن و جَى خودومو(143) نَدَن

    انگليسِ استعمارگر

    38

 مگر اى دادرسون ما بَزِ گَريم!؟(145)(144)

كه‏مااز گِله‏و رَمه‏ى آدما دَريم!؟(146)

 ما اگر زاد و بَچِ(147) يك پدريم!؟

كَلَّه‏گُنْداى كُلا دورى چه ميگَن!؟(148)

    همه رَنْگَ‏ى همه طورى چه ميگَن!؟

    39

 اَنْدَر اين درّه گروهى اَنبوه

گويى آمد زِ ديارِ اَنْدوه

 راه بستند به‏ما بينِ دو كوه

از بُطالِب(149) همه خون مى‏ريزد

    حسرت از قُلَّه‏ى زينو(150) خيزد

    40

 نيست مَردانگى و آدمَه‏گرى

نَه‏تو جَرگه‏ى(151)ما، نَه بى‏لَى(152)اُوسَرى

 اَگَرَم تَه‏تويى بود(153)، شد سِپَرى

با همه‏ى خُرده‏پيلا(154) رفتِ چَپُو(155)

    تَه بِگَم رفته سَرُو، مونده پَسُو(156)

    41

 شده ناياب در اين‏جا خوش‏بين

ناخالا، سَرَه و سَراش خونه‏نشين(157)

 نَه‏بالى‏سَر(158) مى‏بينَن، نَه‏زيرِ زمين(159)

باش هُشيار كه گُرگُ‏ت نَبَرَه

    سگِ صابْ‏نَشْناسِ پِخْتُت(160) نَپَرَه(161)

    42

 هرچه كردم تو كوچا سُجُل و بُجُل(162)

از پرى‏كوه(163)تا فَدى(164)جمال‏مُكُل

 همه خَرزَهره بودن نَه آدمِ گُل

اَگَه جوزِ(165) آدمِ‏خوب بُكُنى

    زيرِ گِردآ(166) تَپيدَن(167) لى(168) كَفَنى

    43

 پيره مَردانِ جاسنگين مُردَن

پارسايى همه با خود بُردَن

 يك سَرِ جو به‏كسى نَسْپُردَن

بارشون بَسَن(169) و از ما جدا شُدَن

    بى‏تَخارى(170) از اِى اُوگون(171) تا شُدَن(172)

    44

 مونده يك چَن تا بُلِيتِ(173) اُلُلَك(174)

ليم(175) و خاف(176) و بى‏سراَنْجوم و كَلَك

 چه شد آن چوب و كجا رفت فَلَك؟

گُو اگر تَغَلَه مى‏خورد بارَه(177) مى‏زد

    اَ بونه‏ى(178) وُهْل(179) مى‏زدى، قاره(180) مى‏زد

    45

 نيست كَس تا سخنى پُخته بِگَه(181)

كه دواىِ دلِ منِ بدبخته بِگَه

 كه بُدونَن(182) پسِ كار سخته بِگَه

يا گَمَه(183) دَنِ(184) مَك و مَردا زدن

    يا تَرَقِشّتى(185) شُنُفْتَن(186) و جا زدن

    46

 تُرِ(187) چار تَى دِگَه‏شَم كه بيرى پوكَ‏ن(188)

اِنْگااِشْكَك(189)ريويده(190)تَه‏كولوكَ‏ن(191)

 اَگَه‏خوب وازَنى‏شو(192)،پَمْبَه(193)خَروكَ‏ن(194)

اِى‏يَمُ‏ش شُسْسَنِ پومْصَد مَن اُو(196)(195)

    ديرو گوگو(197) بوده و اِمْرو پَچُو(199)(198)

    تحصيلكردگان

    47

 دلُم از مو فِرى‏ياش پُر خونه

نِوِرِ(200) من زِ شُمار اَفْزونه

 همو بِخْتَر(201) كه ندانى چونه(202)

كارا يك دست با جَوونَ‏ى(203)دَلَه(204)شد

    جيگَرُم ريسْ(205) شد و جِزْغالَه(206) شد(207)

    48

 ميگَه خونْدَم بيس‏و چار پَنْش تا كلاس(208)

سَر و تَه پُين و بالى(209)، كردم پاس

 شَه بُگو(210): غوره تُرُش‏تَر يا رُواس(211)؟

ميگَه: غوره تو كلاسِ ما نبود

    تلخ و شيرين و تُرُش، اون‏جا نبود

    49

 لُرا بَلْگ‏وبُشِ بلوط مى‏كننِ جَفت(213)(212)

زيرِ كُنده‏ش بزنى مى‏زنه‏تِ نَفت

 شُو(214)و روز فيشه(215)مى‏ده از زيرِ تَفت

شَه پالُنده‏ى مى‏ريزن اى تو و او تو(216)

    مى‏كنن شو اَ چراغِ اى و او

    50

 كَرْگَدن شاخ داره، كَفتار نداره

شُو كه شد، خر دِگَه نُشْخوار نداره

 تورَه(217) وَق‏وَق داره، قارقار نداره

او زَمونا شَه مى‏گَن دوره‏ى سنگ(218)

    سُرب و باروت ميات(219) از شهرِ فَرَنگ

    51

 ما مى‏گيم(220) كشورِ ما ايرونه

كَفَ‏ىِ لوتْ، دَمِ كِرمونه(221)

 اَ نِسَه‏ى(222) روسيه، يخبندونه

اى زمين سُرسُرَكِ آفتو هَه(223)

    كُرَه يكى‏ش گِلَه، سه‏تاش اُو هَه(225)(224)

    52

 ما مى‏گيم(226) هَمْسادَمون(227) خاكِ چينه

شهرِ مو بورا(228)، اَ آفتُو پَسينه(229)

 انگليس، اى سَر و او سَر، شَه تو نگينه(230)

سالِ مشروطه همه هم ريخْتَن(231)

    مُلا فضُل‏اللَّه شَه دار آويختن(232)

    53

 من خُ گيچ از سخنِ كَلَكو(233) مى‏شَم

اِنْگا پِنْدُم(234) مى‏مالَن جى‏جى‏كو(235) مى‏شَم

 همچو زُزّه‏ى(236) پَلَه‏مُرده،(237)لُكو(238) مى‏شَم

اَگَه بيسْ سال همينا از بَر كرد

    قربونِ گَپ‏زَدَنَ‏ى(239) مَنِ پيره‏مَرد

    آب و هوا

    54

 همه گويند كه اين‏جاست بهشت

سبزه و باغ و بهار و لَبِ كِشت

 تَه‏بِگَم اِنگار عاروسِ(240)كاچِ(241)زشت(242)

كه با وَسمهُ،(243)زَنا(244)رنگُش كردن

    با چى‏ياى(245) باسمه(246) قشنگُ‏ش كردن

    55

 با چنين آب و هوايى دلجو

نيست‏در يك كُلَكى‏ش(247) روىِ‏نِكو

 نَه خوش‏اندام، نَه‏چيش،(248) نَه ابرو

سُپُلِ ذُرّت(249) و انجيرِ خرى(250)

    بهتر از بنده نيارَد پُسَرى

    56

 گَرچه اين گودو(251)، نِكو بنياد است

بُنُ‏ش از پيشتَرياش آباد است

 آن‏چه بهتر ديدى، مادرزاد است

بختِ ما اِمْرو(252) شده ويرانه

    لُفت و ليس(253) نيست در اين غمخانه

    نامِ ييلاق‏ها

    57

 سَرِ سلخ(254) و بَرِ پُين(255) و بالا

كُرِ تار(256) و مُلِ(257) تار و تو رَزا

 بيخَه‏وبى‏چينو(258)و خَنْگ و تولا(259)

آن‏چه بينى همگى بُستانى‏ست

    چون آدم نيست، مُغيلِستانى‏ست

    58

 باغِ جوزا(260) و نسيمِ خرداد

مُرده را زنده كند در مُرداد

 سَرِ گرمى ماخوات(261) و پُى(262)آزاد

كه با يارِ تُپُلِ(263) دِل‏دِلَكو

    لَمْ بيدى، اُش بُكُنى دَس پِلِكو(265)(264)

    59

 آب‏نما نون ماخاتُ(266) روغنِ خوش

قندِ مارْسِل،(267)دلِ خوش، تُغُلى(268)بُكُش

 جُوالى(269) پُر كنى از شيرين و تُرُش

شو بيرى(270) لَشْ(271) بِى‏شِى و بزنىِ كَپَر(272)

    نَه كُمِ ناشتا(273) همه‏ش بِكَپى(274) دَمَر(275)

    60

 راه‏رَسو(276) هست چو ييلاقى خَش(277)

شب و روزش خنك است و دلكش

 سِه‏سَه‏دونه‏ى(278)شيرين و انگورِبَش(279)

به بُد اَر بود كِنارِ جويى

    شبِ مهتاب و كمان ابرويى(280)

    61

 گَر رَوم موسمِ گرما بُك‏بُك(281)

يا تو چارچار اَ تو سينه‏ى اُوچُك(282)

 ريزد از ديده‏ى من خون لُكْ‏لُك

روز در مُرْخَنَه(283) بى‏نون، چو شب است

    تُمبِ ميكوه(284) بى‏قاتخ،(285) تاب و تَب است

    62

 آسيو(286) هفتمى و خان و مُلو(287)

او چَك و پوزِ(288) پَلَشْتِ(290)(289)اَبُلو

 جَل بيا!(291) جَل بيا! اصغر كَچَلو

اَنْدُهِ(292) هيچ‏كَه پُر از دونه نكرد

    بى عَتُم(293) آرد به‏هَمْبونه(294) نكرد

    63

 از تُلِ دانه(295) دلُم باز نشد

بانگِ اِشْكَفْت(296) مرا ساز نشد

 يخچالَ‏م(297) قالبِ آواز نشد

كِهْلِ(298)كبريتى(299)و شادى عجب است

    تُمْبِ مى‏كوه،(300) نَه مَقامِ طَرَب است

    64

 تو پاكِ باغا سرى زديم و نشد

سَرِ هر كوه كَمَرى زديم و نشد

 يُردِ(301)هر پس كَپَرى(302)زديم و نشد

بو پياز داغ شُنُفْتيم(303) و تَش و دود

    اما خر داغ مى‏كردن، چى نبود

    65

 تو دِه هم بوىِ خوشى نَشْنُفْتيم

چون بَرِ(304) سرمازده نَشْكُفْتيم

 هرچه گفتيم، بى‏خود مى‏گفتيم

نَه زِ سَر تيره،(305)نَه كِهْشَه،(306)نَه شِكَفت

    نَه تو گُودونيو(307) كار از پيشومو(308) نرفت(309)

    66

 شَك و شَهرام(310) خُ هَمه‏ش نيرنگه

بُونَه‏شون(311) اِيَه(312) كه تو دنيا جنگه

 اَگَه تَتِى بكنيم اُردنگه(313)

لُو مَجُنْبون جَغَلو،(314)كَلَفَه(315)مى‏شى(316)

    بى‏گُدار(317) نَزَنيه اُو(318) كه خَفه مى‏شى(319)