فرهنگِ مردمِ استهبان در محرم، رمضان و طلبِ باران / پژوهش و گردآورى محمدرضا آل‏ابراهيم.

 استهبان: انتشاراتِ سِتَه‏بان، 1385.

 120 ص، مصور

 ISBN 4 - 7 - 91959 - 469

 فهرست‏نويسى بر اساس اطلاعات فيپا.

 نمايه،

 1. فرهنگِ مردمِ استهبان در محرم، رمضان و طلبِ باران . 2 . ايران - فرهنگ مردم. 3 . ايران - آداب و رسوم - - مراسمِ مذهبى . الف. عنوان.

 كتابخانه ملى ايران       

فرهنگِ مردمِ استهبان

در محرم، رمضان و طلبِ باران

    پژوهش و گردآورى: محمد رضا آل ابراهيم

 چاپ: نخست

 تابستان  1385

 قطع: رُقْعى

 شمارگان: 3000 نسخه

 عكس پشت جلد: اثرِ سيد حسن كشفى

 فارس، استهبان، خيابان سلمان، روبه‏روى بانك صادرات شعبه بازار. تلفن 0732 - 4225255

 حق چاپ و انتشار محفوظ است.

 -------------------------------------------

 شابك 4 - 7 - 91959 - 469    964 - 95919 - 7 - 4

               نمايه

 رمضان در فرهنگِ مَردُمِ استهبان           7

 تداركاتِ پيش از ماهِ مباركِ رمضان          9

 رؤيتِ هِلالِ ماه                                  9

 اَعمالِ سَحَر                                    10

 اِفْطار                                             11

 روزه‏ى كَلَّه‏گُنْجِشكى                        12

 دو سُنَتِ پَسنديده                           12

 ماهْ‏رَمضانى رفتن                               13

 مَراسمِ شب‏هاى رمضان در مساجد     13

 اِحيا           14

 خوردنِ كَلَّه‏پاچه و حنابَندان                  15

 شعارِ كودكان                                    15

 جمعه‏ى آخرِ ماهِ رَمضان                     15

 چند پيش بينى براى آغاز و پايانِ ماه     16

 عيدِ فِطْر                                        16

 مراسمِ طلبِ باران در استهبان           18

 پختنِ نانِ گِردَه                               23

 پيش‏بينى وضعِ هوا                         24

 ايام بورا                                        27

 مراسمِ بَندآمدنِ باران                      28

 ضرب‏المثل‏ها                                 29

 سوگِ سرورِ آزادگان                        32

 1- روضه‏خوانى                               34

 2- سينه‏زنى و زنجيرزنى                  36

 3- مراسم چهارچو گردانى                 37

 سابقه‏ى تاريخى چارچو                    38

 چرخاندنِ چارچو                             40

 اهميتِ چارچو                                41

 4- چَك‏چَكو                                    44

 شامِ غريبان                                  47

 5- سفره و اِطْعام                           47

 6- تعزيه و شبيه گردانى                  49

 كاروانِ شام                                  49

 تعزيه                                          52

 نوحه‏ها                                       66

 اى گلِ خوش رايُحَه‏ى اَلرَّحمان          68

 اكبرِ تازه جوان                               68  

 اى فلك ويران شوى                      72

 اصغرم رود، اصغرم رود، اصغرم          77

 وَهَبِ تازه جوان محشر كن              78

 من حسينِ خسته جانم                 81

 چه كَربَلاست امشب                     82

 از غم اكبر                                   82

 بابا حسين نَدانم                          83

 اى به‏خون غلتان                          84

 اصغرم لاى لاى                            86

 قاسمِ نو كدخدايم                         87

 از وداعِ شهربانو با حسين              91

 نوجوان اكبرِ من                           93

 يا حبيبى                                   94

 اى دُرِّ درياىِ نجف                        95

 چون ماهِ بنى‏هاشم                     95

 شامِ غريبان                              96

 (زنجير زنى( شامِ غريبان              98

 اى شَهِ كربلا                             98

 مَه زِ خجلت سر مَزن                  99

 نوحه‏ى حُر                               101

 سقاى طفلانِ حَرَم ابوالفضل        105

 مادر على اصغر، اى طفلِ بى‏شيرم          107

 خواهرِ زارِ دل پريشانم                 108

 مَران يك‏دَم ساربان اُشتر             109

 آه‏ازآن‏ساعت‏كه با صد شور و شين    110

 من حسين گم‏كرده‏ام                 111

 اربعينِ شَهِ دين سِبطِ پيمبر آمد     112

 علمدارِ سپاهم اى برادر              113

 بارلاها به حقِ پيمبر                   114

 مَطلعِ ديگر نوحه‏هاى سينه زنى   115

آداب و رسومِ رمضان

   × رمضان در فرهنگِ مَردُمِ استهبان ×××× (1( چاپِ يكم در روزنامه‏ى خبرِ جنوب، شماره‏ى 5275، سه‏شنبه 16 آذر 1378، ص 12.

    چاپِ دوم در روزنامه‏ى عصر، شماره‏ى 1082، يك‏شنبه 5 دى 1378، ص 5.

    چاپِ سوم در روزنامه‏ى عصرِ استهبان، شماره‏ى 3، پنج‏شنبه 16 آبان 1381، ص 3.

    چاپِ چهارم در روزنامه‏ى درج، شماره‏ى 1، آبان‏ماه 1383، ص 6.  ×××

    ازگذشته‏هاى دور مردمِ استهبان مُتديّن و به‏ديانت نامور بوده‏اند و فَرايضِ دينىِ خودرا به‏نَحوِ اَحْسَن انجام‏مى‏داده‏اند و حتى به‏پيشوازِآن مى‏رفته‏اند و با عشق و علاقه آمادگىِ خودرا براى بَرگُزارىِ هرچه بهترِ آن اِعلام مى‏داشته‏اند.

    آن‏چه درپى مى‏آيد مربوط به‏سى چهل سال پيش است. گرچه برخى از اين مَراسِم مَنسوخ شده ولى هنوز بسيارى از آن‏ها به‏قُوّتِ خود باقى است.

    × تداركاتِ پيش از ماهِ مباركِ رمضان ×

    چند روز پيش‏از ديدنِ هلالِ ماهِ مباركِ رمضان، ديوارِ خانه‏هارا گَردگيرى مى‏كردند. چنان‏چه اتاق‏ها كاهْگِلى و دودخورده بود، با خاكِ رُس اندود مى‏داده و يا با گَچ و گِلِ سفيد، ديوارها را زينت مى‏دادند تا از تيرگى بدرآيد.

    مقدارى نخود به‏آب مى‏ريختند و سپس لَپه مى‏كردند. به‏تهيه‏ى عدس و لوبيا و ماش مى‏پرداختند. زنان آردِ گندم و يا جو و ذرت را خمير مى‏كردند و به‏پختنِ نان‏هاى محلى ازجمله، سِتى Setey (سه‏تايى(، گِردَه Gerda، لَمْو Lamu، اَلُمى Alomi، سوله‏ى ذرت Sula-y-Zorat سُپُلِ ذرت مشغول مى‏شدند. تقريباً مايحتاجِ يك ماهه‏اى را فراهم مى‏آوردند تا خيالِ‏شان از اين بابت آسوده باشد.

    × رؤيتِ هِلالِ ماه ×

    غروبِ روزِ بيست و نهمِ ماهِ شعبانِ هرسالْ بيشترِ اهالىِ‏استهبان به‏پشتِ بام‏ها يا به‏پشتِ دَشت و منطقه‏ى آبْ‏چُك مى‏رفتند تا هِلالِ ماهِ مبارك را در افقِ مغرب رؤيت كنند. چنان‏چه موفق مى‏شدند با شادىْ چند تيرِ هوايى در مى‏كردند تا همه‏ى مردم را باخبر كنند. كسانى كه منتظرِ شنيدنِ صداىِ تير بودند مى‏گفتند: »توپ اَدَر شد« يعنى ماه ديده شد. چنان‏چه موفق نمى‏شدند، فرداىِ آن روز به‏حسابِ سى‏اُمين روزِ ماهِ شعبان محسوب مى‏كردند و آغازِ ماهِ رمضان‏را پس‏فردا اعلام مى‏كردند. ولى درعينِ حال بسيارى ازمردم، دو سه روزِ آخرِ ماهِ‏شعبان‏را روزه‏مى‏گرفتند و به‏اصطلاح به‏پيشوازِ آن مى‏رفتند.

    × اَعمالِ سَحَر ×

    در گذشته كه از وسايلِ ارتباطِ جمعى خبرى نبود، شخصى در محل كه از همه زودتر بيدار مى‏شد با كوبيدنِ دَر، همسايگان را بيدار مى‏كرد. بسيارى با كوبيدنِ ديوارِ همسايه، آن‏ها را مُطلع مى‏ساختند. چون‏كه ساعتْ هَمگانى نشده بود از وضعيتِ قرارگرفتنِ ستارگان در آسمان، زمان را مشخص مى‏كردند. مى‏گفتند هرگاه سپيدىِ صبح به‏اندازه‏ى يك گَردنِ شترْ از سَمتِ خراسان (امام‏رضا»ع«( بالا آمد، اذانِ صبح است و هرگاه به‏اندازه‏ى يك گَردنِ شترْ سياهى بالا آمد اذانِ مغرب است.

    حدودِ دو ساعت به‏اذانِ صبح مانده افرادى به‏پشت‏بام‏ها رفته و مُناجات مى‏كردند. اشعارِ مُناجات معمولاً از خواجه عبداله انصارى بود.

 شب‏هاى دراز بى‏عبادت چه كنم؟ يااللَّه

طبعم به‏گناه كرده عادت چه كنم؟ يااللَّه

 گويند خدا گناه را مى‏بخشد! يااللَّه

او بخشد و من از اين خجالت چه كنم؟ يااللَّه

    يك ساعت كه به‏اذان مانده بود مُناجاتِ دوم گفته مى‏شد، مردم مشغولِ خوردنِ سَحَرى مى‏شدند كه خوراكِ بيشترِ آنان، آبْ‏گوشت و نخود (يَخْنى (Yaxni بود.

    حدودِ ربع‏ساعت مانده به‏اذانِ صبح مُناجات‏گويان و مُؤذِنان به‏پشتِ‏بام‏ها مى‏رفتند و به‏مَردُم هُشدار مى‏دادند كه فرصتِ چندانى باقى نمانده است. براى كسانى كه به‏سيگار و قليان و چُپُق يا ترياك عادت داشته‏اند اين اصطلاح بكار مى‏بُرده‏اند:

 آب است و تَرياك

نان است و خَشخاش

 مؤمن دَهَنْ پاك

آب است و تَرياك

    مفهومِ آن چنين بود كه تنها به‏اندازه‏ى خوردنِ جُرعه‏اى آب و كَشيدنِ دودى فُرصت باقى است.

    زنده‏ياد شمس اسْتَهباناتى درمُخَمَسى زيبا تصويرى جالب بدست مى‏دهد:

    شبِ ماهِ رمضان وقتِ دعا = شبِ ماهِ رمضان وقتِ دعا

    مى‏زَند بَر درِ هر خانهْ صدا = مى‏زند بر در هر خانه صدا

    هَمْسَدَه كى نَپَه كَردن مونَجا = همسايه! پس كى كردند مُناجات؟

    على پَمْبى مُونَجاى اولى گفت = على پنبه‏اى مناجات اولى گفت

    جارِ بچّامو زَدَم مَزْ نَشْنُفْت = بچه‏هايم (زنم( را صدا كردم، از من نشنيد

    × اِفْطار ×

    پيش از اِفطار و پس از اَذانِ مغرب به‏مسجد مى‏رفتند و در نمازِ جماعت شركت مى‏كردند. نماز كه تمام مى‏شد به‏منازلِ خود رفته و در ابتدا با آبِ گرم اِفْطار مى‏كردند. در گذشته كه از زِليبى  (Zeleybi(زولبيا( و باميه خبرى نبود به‏جاى آن از خرما و انجير و مَويز استفاده مى‏شد.

    اگر تابستان بود با شيره‏ى انگور و برف‏هايى كه از برفدانِ  كوهِ بَش ××× (1( Baك- نامِ بخشى از ارتفاعاتِ جنوبىِ استهبان ××× آورده مى‏شد، برف و شيره درست مى‏كردند تا عَطَشِ خود را فرو بِنِشانند. خوراكِ اِفطارى معمولاً ساده بود و غذاى مُقَوّى براىِ سحَرَى تدارك مى‏ديدند. روزه‏ى خود را با غذاهايى هم‏چون تيليتِ ماست و كَشك، آبْ‏باقاله، لُور Lur، اِشْكِنه و چَنْگالِ مَلخ باز مى‏كردند. البته خانواده‏هاى مُتموّل از غذاهاى بهترى بهره‏مند بودند. درضمن مُتولّيانِ موقوفاتى هم بودند كه بعضاً در سراسرِ ماهِ رمضانْ اِفطارى و سَحَرى مى‏دادند و از افرادِ مَحلاتِ مختلفْ دعوت بعمل مى‏آمد. متولّيانِ موقوفاتِ جزيى، به‏همان سه شبِ قَدْر اِكْتِفا مى‏كردند.

    × روزه‏ى كَلَّه‏گُنْجِشكى ×

    كودكى كه هنوز به‏حدِ تكليف نرسيده بود و سَحر همراهِ خانواده بيدار مى‏شد و سَحرى مى‏خورد و دلش مى‏خواست روزه بگيرد ولى طاقت نمى‏آورد و معمولاً در نزديكى‏هاىِ ظهر روزه‏ى خود را مى‏شكست و مقدارِ كمى غذا مى‏خورد، شهرت داشت كه روزه‏ى كَلَّه‏بِجِكو Kalla-Bejeku (كَلَّه گُنجشكى( گرفته است.

    × دو سُنَتِ پَسنديده ×

    1- در گذشته در ماهِ مباركِ رمضان در استهبانْ رسم بر اين بوده است كه هر خانواده‏اى كه براى سَحر غذايى اضافى داشته است در يك سينى يا سَبد مى‏گذاشته و چون همه‏ى خانه‏ها از طريقِ يك سوراخ كه در ديوارِ حياطِ خانه‏شان تَعْبيه كرده بودند با هم ارتباط داشته‏اند به‏خانواده‏ى همسايه مى‏داده است. آن خانواده اگر لازم داشت كه خود بَرمى‏داشت، وَگَرنَه به‏خانواده‏ى بعدى مى‏داد. چه‏بسا كه خودْ غذايى هم بَر آن افزوده مى‏كرد. و تا چندين خانه اين عمل تكرار مى‏شد و سرانجام به‏خانه‏ى اولى عُودَت داده مى‏شد. در اين گَردونه، نوعى تعادلِ غذايى صورت مى‏گرفت؛ در عينِ حالى كه مُشخص نبود كه چه كسى غذايى برداشته و چه كسى بر آن غذايى افزوده است و هيچ‏كس هم بر ديگرى مِنَتْ نداشت.

    2- در گذشته در شب‏هاى ماهِ رمضان در مساجدِ استهبان براى جمع‏آورىِ اِعانات يا كمك به‏درماندگان، يك نفر كَدويى گَردنى بدست مى‏گرفت (كدويى خشك‏شده كه محتوياتِ درونش را بيرون آورده و به‏صورتِ يك ظرف درآورده بودند( و در بينِ مردم مى‏چرخيد. افرادِ نشسته در مسجد، دستْ در جيبِ خود فرو برده و مُشت كرده و از جيب بيرون مى‏آورند و در كدو مى‏كردند. حال اگر كسى مى‏خواست كمك كند، كه پولِ از جيب درآورده را به‏داخلِ كدو مى‏ريخت؛ و چنان‏چه نيازمند بود، پولى را از داخلِ كدو برمى‏داشت. و هيچ‏كس نمى‏دانست كه چه كسى پول گذاشته و يا چه كسى پولى را برداشته است.

    × ماهْ‏رَمضانى رفتن ×

    يكى از سُنت‏هاى پسنديده‏ى ديگر »مارِمَضونى رفتن« است. در طولِ ماهِ رمضانْ و غالباً شب‏ها اقوام و خويشان و همسايگان به‏ديدنِ يك‏ديگر مى‏روند و به‏قولِ معروف صِلَه‏ى رَحِم به‏جاى مى‏آورند. چنان‏چه كُدورتى هم در بين باشد به‏گوشه‏اى مى‏نهند و با آغوشِ باز پذيراى همديگر مى‏شوند. در فرصت‏هاى مناسبْ اَشعارِ خواجه حافظ و سعدى و دوبيتى‏هاى فايِزِ دَشْتِستانى را مى‏خوانند. و گاهى كسى كه از صداى دِلنِشينى برخوردار است، آواز مى‏خواند و شخصِ نى‏زنى، در نى مى‏دَمَد. تَفَأُلى به‏قرآنِ مجيد و ديوانِ حافظ مى‏زنند و براى يك‏ديگر آرزوى بِهروزى و قبولىِ طاعات مى‏كنند. با چاى و شيرينى و انجير و كِشْمِش و مغزِ بادام و گِردو پذيرايى مى‏شوند. معمولاً كوچك‏ترها به‏ديدنِ افرادِ مسن و بزرگ‏تَرِ خانواده مى‏روند.

    × مَراسمِ شب‏هاى رمضان در مساجد ×

    در طولِ اين يك ماه مساجد از رونقِ ويژه‏اى برخوردار است. در گذشته چنان‏چه ماهِ رمضان در فصلِ زمستان بود، دورِ اجاقِ ششِ گوش يا هشت‏گوش و يا دايره‏اى مسجد، جمع مى‏شدند. قرآن‏خوانان، هر دَه شبْ يك‏بار قرآن را خَتْم مى‏كردند و افرادِ ديگر گوش فرا مى‏دادند. يا به‏ذكرِ و عبادت و راز و نياز مى‏پرداختند. سماورِ مسجد هميشه در حالِ جوش بود و كسانى كه نذر داشتند، دهانِ مسجدى‏ها را از شيرينى و شَربت و انجير و كِشمش، شيرين مى‏ساختند. به‏كودكان گِردو مى‏دادند. چنان‏چه در فارسنامه‏ى ناصرى آمده است: »... و بَر هر مسجدى چندين درختِ گِردكان (گِردو( و انجير وقف است كه در شب‏هاى تمامِ سال هر كسى به‏مسجد آمده، نماز گُزارَد، چند دانه گِردكان و انجير به‏او دهند و به‏اين وسيله اهلِ اِصْطَهبانات نمازى شوند.«

    و روانشاد شَمسِ اِسْتَهباناتى مى‏فرمايد:

 چون شبِ جمعه شود خاله پيرزن

مى‏زَند جار كه اُى نَنَه‏ى حسن

    مسجدِ جمعه مى‏گَن گِردو مى‏دَن

 لوچَكُت××× (1( لوچَكُت = دَم‏پايى‏ات  ××× پاتْ كُن، خيز كُن تا بِريم

اَگَه پِرْمَه××× (2( پِرْمَه = دست و پا، معطل ××× بكنيم جاش مى‏بينيم

    و اين مُخَمَس علاوه بر تأييدِ گفته‏ى فارسنامه، حاكى از اِزدحام جمعيت در مساجدِ استهبان بوده است.

    × اِحيا ×

    اِحيا در ماهِ رمضان به‏معناى شبْ‏زنده‏دارى و راز و نياز با پروردگارِ بى‏همتاست. در بيشترِ شب‏ها به‏ويژه سه شبِ قَدر (ليلةالقَدر( يعنى شب‏هاى 23 21 19 ماهِ رمضان، مَراسمِ احيا در مساجد و گاهى در منازل برگُزار مى‏شود. عبادت‏كنندگان رو به‏قبله نشسته و قرآن‏خوانان و دعاگويان در صَفِ اول قرار گرفته‏اند.

    علاوه بر قرآن به‏ويژه سوره‏ى الرَحمان، سوره‏ى بَقَرَه، سوره‏ى واقعه و خَتمِ اَنْعام كه در تمامِ شب‏ها خوانده مى‏شود، در اِحيا معمولاً دعاهاى جوشَنِ كبير، جوشَنِ صغير، دعاى ابوحَمْزه‏ى ثَمالى، دعاى اِفتتاح و دعاى سَحَر و مُجير قرائت مى‏شود. مسجد از حالتِ ويژه‏اى برخوردار است. نَذركنندگانْ نُذوراتِ خود را به‏مسجد آورده و از اِحياكنندگانْ پَذيرايى مى‏كنند.

    نزديكى‏هاى سَحَر چراغ‏ها را خاموش كرده و هركس در حالى‏كه قرآنى را بَر سَر گذاشته است به‏عبادتْ مشغول مى‏شود. اين مَراسم تا حدودِ 1/5 تا 2 ساعت به‏اَذانِ صبح مانده، ادامه دارد.

    بعضى از مُتولّيانِ موقوفات، اِحياءكنندگان را به‏منزلِ خود فرامى‏خوانند و به‏سُفره‏ى نَذرىِ سََحرىِ خود دعوت مى‏كنند. پس از خوردنِ سَحَرى به‏خانه‏هاى خود مى‏روند و پس از اَذان، نمازِ صبح مى‏خوانند و مى‏خوابند تا براى سوگوارى به‏مناسبتِ ضَربت‏خوردن و شهادتِ پيشواىِ پرهيزگاران على(ع( آمادگىِ كامل داشته باشند و...

    × خوردنِ كَلَّه‏پاچه و حنابَندان ×

    شبِ بيست و هفتم كه شبِ ازبين رفتنِ ابن‏مُلْجَمِ مُرادى - قاتلِ امام‏على(ع( - است، مردمِ استهبان شادى مى‏كردند و جشن مى‏گرفتند و كَلَّه‏پاچه مى‏خوردند. در همين شبْ لَگَنى از حناى خيس‏شده را به‏مسجد بُرده و مَردها به‏دستِ خود حنا مى‏بسته‏اند. البته زنان هم بى‏نصيب نمى‏مانده‏اند. شور و شَعَفى حاصل مى‏شود و بَر اِبنِ‏مُلْجَمِ مُرادى لَعنت مى‏فرستند.

    در شب‏هاى احيا، كودكان و نوجوانانى كه همراه با پدر و مادر يا همسالانِ خود به‏مسجد آمده‏اند، هركدام‏شان كه خوابش مى‏بُرده است با نخ و سوزنْ لباسِ او را به قالى، حصير يا زيلوى مسجد مى‏دوخته‏اند. او هنگامِ بيدارشدن، قالى، زيلو يا حصيرِ مسجد را با خود بلند مى‏كند و متوجه مى‏شود كه او را دوخته‏اند. نخ‏ها پاره مى‏كُند و كودكانِ دوزنده مى‏خندند. به‏همين جهت است كه كسى جرأتِ خوابيدن نمى‏كرده است.

    × شعارِ كودكان ×

    در روزِ اولِ ماهِ رمضان، عده‏اى از كودكان دورِ هم جمع مى‏شدند و در كوچه‏ها مى‏چرخيده‏اند و اين شعر را با صداى بلند مى‏خواندند و تكرار مى‏كردند:

 روزه‏دارا روتو سفيد

ماه رَمَضون ديگَم رسيد

    سه روز مانده به‏پايانِ ماه، باز همان كودكان در كوچه‏ها، اَلوِداع اَلوِداع گويان مى‏خواندند:

 روزه‏خورا روتون سياه

ماه رَمَضون ديگَه‏م مياد

 سَرِ شوم تا به‏سَحَر شيرينى خورونه

چه خبر؟ ماه رَمَضونه!

    × جمعه‏ى آخرِ ماهِ رَمضان ×

    در روزِ جمعه‏ى آخرِ ماهِ رَمضانْ مَردمِ استهبان چهل »واِنْ‏يَكاد« مى‏نويسند و به‏نيّتِ سلامتىِ فرزندانِ‏شان به گَردنِ آن‏ها مى‏آويزند. مغازه‏داران هم در مَحلِ كارِشان قرار مى‏دهند تا كَسْبِ‏شان رونقِ بيشترى بگيرد. در سال‏هاى اخير اين روز، به‏عنوانِ روزِ همبستگى با مَردمِ فِلِسْطين اِعلام‏شده و در اين روز راه‏پيمايى صورت مى‏گيرد.

    × چند پيش بينى براى آغاز و پايانِ ماه ×

 1- اگرقبل‏از اَذانِ‏صبحِ روزِبيست‏وهفتمِ‏ماه، مهتابْ‏طلوع كند، آن‏ماهْ سى‏روزِ كامل است و چنانچه پس‏از اذانِ صبح طلوع‏كند، آن‏ماهْ بيست‏ونُه روزاست.

 2- اگر در حوالىِ اذانِ صبح مهتاب ديده نشود و سَرِ آفتاب، ماهْ سَر زَند، همين روز، روزِ بيست و هشتم است.

 3- در روز و شبِ بيست و نهم، مهتاب به‏هيچ وجه ديده نمى‏شود و در مُحاقِ كامل است.

 4- مهتاب در صبحِ روزِ سيزدهم، پيش از اَذان، غروب مى‏كند.

 5- مهتاب ازصبحِ روزِ چهاردهم تا آخرِماه، بعداز اذانِ مغرب، غروب‏مى‏كند.

 6- در شبِ چهاردهمِ ماه، خورشيد كه غروب كرد، مهتابِ كاملى ظاهر مى‏شود.××× (1( با سپاس از: جعفرِ تقى نژاد، گُرْدَه (78/10/22( ×××

 7- بدان كه هر ماهى كه غَره‏ى (آغاز( او شنبه، يك‏شنبه، سه‏شنبه، پنج‏شنبه باشد، آن ماه، بيست و نُه روز است و سَلْخ (پايان( ندارد. و هر ماهى كه غَره‏ى او دوشنبه، چهارشنبه و جمعه باشد، آن ماه، سى روزِ تمام است.××× (2( از گفته‏هاى ميرزاعبدالباقى اصطهباناتى  ×××

    × عيدِ فِطْر ×

    پسينِ روزِ بيست و نهمِ ماهِ رَمضان بيشترِ اهالىِ استهبان به‏پشت‏بام‏ها، قُله‏ى كوه، در جاهاى بلند و يا پُشتِ دَشتْ مى‏رفتند تا اگر هلالِ ماهِ شوال را ببينند با شليكِ چند تير از تفنگِ دَم پُر، عيدِ فِطْر را به‏ديگران نُويد دهند. اگر ماهِ شَوال رؤيت مى‏شد، مى‏گفتند ماهِ رَمضان سى كَم بوده است و اگر رؤيت نمى‏شد مى‏گفتند سى پُر است. بدين معنى كه ماهِ رَمضان سى روزِ تمام است.

    غروبِ آخرينِ روز از ماهِ رمضان كسى به‏خانه‏ى ديگرى نمى‏رود، زيرا فِطْريه به‏گَردنِ صاحبخانه مى‏اندازد. فِطْريه معمولاً يك مَنْ كَم وَقَه گندم يا جو، آرد، پول و... مى‏باشد كه به‏خانواده‏هاى نيازمند تعلق مى‏گيرد.

    چنان‏چه فردا عيدِ فِطْر باشد به‏حمام مى‏روند و حنابَندان مى‏كنند و لباس‏هاى نوى خود را مى‏پوشند. ناگفته نماند كه در تمامِ ايامِ ماهِ مباركِ رمضان حمام‏ها تا صبح باز است. مَردمْ در روزِ عيدِ فِطْر شادى‏كْنان به‏طرفِ مُصلى (جايگاهِ فِعلىِ مدرسه‏ى راهنمايى بِنْتُ‏الهُدى( و يا در آسيابِ پنجمى (جايگاهِ فِعلىِ مهمانسراى جهانگَردى( مى‏رفتند و در نمازِ عيدِ فِطْر شركت مى‏كردند و با شيرينى و انجير و بعضاً صبحانه پذيرايى مى‏شدند.

    در روزِ عيدِ فِطْر، تازهْ‏دامادها هدايايى از قبيلِ كُماچ، كُلوچه، حاجى‏بادام، برنج، بَرّه، مرغ، چارقَد، قبا و...براى نامزَد يا عروسِ خود مى‏فرستند.

    رسم بر اين بوده است كه در روزِ عيدِ فِطر آشِ رشته مى‏پختند. زيرا معتقد بودند كه پس از يك‏ماه روزه‏گرفتن، آشِ رِشته بهترين غذاست.

    روزِ عيدِ فِطر با تبريك و تَهْنيت‏گفتن به‏پايان مى‏رسيد و مَردُمْ ماهِ رمضانِ ديگرى را پُشتِ سَر مى‏گذاشتند.××× (1( پايه‏هاى نِگاشته:

    1- ديوانِ اَشعارِ شَمسِ اِستَهباناتى، دست‏نويس

    2- رمضان در فرهنگ مردم، گردآورى و تأليف: سيداحمد وكيليان، انتشارات سروش تهران 1370

    3- فارسنامه ناصرى، ميرزاحسن حسينى فسايى، جلد دوم ص 1260.

    و با تشكر فراوان از: مهدى ادريسى، حاج محمدحسين پرچمى، محمدرضا خازن، محسن خوش‏سيرت، رسول خيرات، دفترى، سعيد رادمردى، حجت رجبى، هادى زارعى، عليرضا ساجدى، محمدعلى ستارزاده، عبدالهى، محمدعلى فتحى، مصطفى فرهنگ‏دوست، اسداله فقيهى، مجتبى قاسمى، وحيدرضا محسنى‏پور، غلامرضا معصومى، حسين نسيم‏بهار، محسن نقيبى‏نژاد، عليرضا نقى‏زاده، جليل نورانى، مسلم نيك‏منش.  ×××

مراسمِ طلبِ باران

    × مراسمِ طلبِ باران در استهبان ×××× (1( چاپِ يكم در روزنامه‏ى عصر، شماره‏ى 809، سه‏شنبه 1377/10/22، ص 4.

    چاپِ دوم در روزنامه‏ى درج، شماره‏ى 1، آبان‏ماه 1383، ص 7.  ×××

    يكى از سُنت‏هاى قديمى در استهبان مَراسمِ دعاى باران است كه از ديرباز در سال‏هاى خشكسالى و كَم‏باران اجرا مى‏شده است و هم‏اكنون كم و بيش پاره‏اى از آن‏ها به‏قوّتِ خود باقيست.

 بيا بِريم قبله‏ى دعا

بَلكه خدا رحمش بياد

    از چند روز پيش، مُوعِدى را مُقَرَر مى‏نمايند و عده‏اى از اهالى در حسينيه و يا مسجدِ محله جمع مى‏شوند و درحالى‏كه يك يا چند روحانى در پيشاپيشِ مردم قرار دارد همگى با پاىِ بِرهنه روانه‏ى پُشتِ دَشتْ نزديكِ »آبْ‏چُك«××× (2( آب چُك = محلى است در شمال استهبان  ×××

 مى‏شوند. شخصِ روحانىْ عَباى خود را وارونه مى‏پوشَد و عَمامه‏ى خود را از سَر برمى‏دارد. به‏محلِ موعود كه مى‏رسند به‏پيش‏نمازى يكى از روحانيون كه مردم به‏خلوصِ نيّتش آگاهىِ بيشترى دارند دو ركعت نمازِ حاجت مى‏خوانند و از خداى بزرگ مى‏خواهندكه درِ رحمتش را بِگُشايد و بارانِ بى‏دريغش را عَطا نمايد و همگى با هم دعاى طلبِ باران كه در صحيفه‏ى سجاديه آمده‏است مى‏خوانند.

    چنانچه چند سال پُشتِ سرِ هم خشكسالى شده باشد، از شبِ قبل، مادران بچه‏هاى خود را شير نمى‏دادند و گوسفندان را از بچه‏هاى‏شان جدا مى‏كردند تا شير نخورند. آن‏گاه در روزِ دعاى باران، بچه‏ها در حالى‏كه گريه مى‏كردند و بَرّه‏ها و بُزغاله‏ها كه از گُرسنگى بَع‏بَع و مَع‏مَع مى‏كردند مى‏آوردند تا دعاى طلبِ باران اِسْتِجابتِ بيشترى يابد.

    در هنگامِ بَرگَشت، هر نفر 40 عَدد سنگ‏ريزه برمى‏داشت و با خود همراه مى‏آورد و به‏داخلِ جدولِ آبى كه از جلو مسجدِ جامع مى‏گذشت، مى‏ريخت. بعضى‏ها هم دعاى خوانده‏شده را مى‏نوشتند و در پارچه‏ى سبزى مى‏بستند و در ناودانِ خانه‏شان مى‏گذاشتند. در همين روز يا روزهاى ديگرى عده‏اى از بچه‏ها به‏راه مى‏افتادند يا زَنگى را به‏صدا درمى‏آوردند يا بر طَبلى مى‏كوفتند و يا بَر يك قوطىِ حَلَبى مى‏نواختند و مى‏خواندند:

 اللَّه تو بِده بارون

از دستِ گُنه كارون

 اللَّه، خدا بارون دِه

بارونِ بى‏پايون دِه

 بارون نَمياد بارون

از دستِ گُنه‏كارون

 شيرعلى چه مى‏خواد؟

از خدا بارون مى‏خواد

 كاسه گِلى سياهه

اِمشو بارون ميايه

 اللَّه تو بِده بارون

از بهرِ گِله‏دارون

 ميشِ سوزِ كُر عَلَف

اُفتيده‏تِ پُشتِ لَتَف

 دُنبه بُزرگون مى‏كُنه

خدمتِ گُرگون مى‏كُنه

    عده‏اى در نقشِ چوپان مى‏گفتند: توشو، توشو tooكow tooكow

    عده‏اى ديگر اَداى گوسفندان درمى‏آوردند و مى‏گفتند: بَع‏بَع‏بَع.

    آن‏گاه به‏درِ هرخانه‏اى كه مى‏رسيدند دَر مى‏زدند و از صاحبخانه تقاضاى آرد، نخود، عدس و سايرِ حبوبات يا پول و هيزم مى‏كردند و مى‏خواندند:

 دَستْ در سُفره كُن بى‏بى

ماطَلُم××× (1( ماطَلُم نكن = مرا معطل مكن  ××× نكُن بى‏بى

    صاحبخانه بَر حَسَبِ توانِ مالى خود آرزو و تقاضاى كودكان و نوجوانان را برآورده مى‏كرد. و آن‏ها خوشحال و راضى براى او مى‏خواندند:

 ئى××× (2( ئى = اين  ××× خونه‏و××× (3( خونه‏و = خانه + واوِ شناسايى (معرفه( ××× شربتِ قَنده

خدا دَرُش نَوَنْدَه××× (4( نَوَنْدَه = نبندد ×××

 اين خانه بُلند است

پُر از شربتِ قند است

    و اگر صاحبخانه خِساسَت به‏خرج مى‏داد و به‏خواسته‏ى آن‏ها وَقْعى نمى‏نَهاد، برايش مى‏خواندند:

 ئى خونه‏و شربتِ قنده

خدا دَرُش بِوَنده

 ئى خونه‏و درازه

پُر از گُهِ گُرازه

 اَتُمْبَه واَتُمْبَه

اِلاهى خونه‏ت بُتُمْبَه××× (1( بُتُمْبَه = خراب شود ×××

    مَردِ هيزم‏كشى را كه در راه مى‏ديدند، برايش مى‏خواندند:

 خرُت نَلَنگه××× (2( نَلَنگه = لَنْگ نشود  ××× چاروادار

زنُت قشنگْ شَه چاروا دار

    و او هم مقدارى هيزم جهتِ پختنِ آشِ باران به‏آن‏ها مى‏داد. كودكان پيش مى‏رفتند و مى‏خواندند:

 اَلا سى‏شَمْسَ‏دى××× (3( سى شَمْسَ دى = سيد شمس الدين يكى از امامزادگانِ استهبان است ××× بارون روا كُن

دو دست در گَردنِ شيرِ خدا كن

 بيا شيرِخدا بارون روا كُن

خدايا زحمتِ ما را تو كم كُن

 ما گُنه‏كاريم اى پروردگار

از كَرَم بارانِ رحمت را ببار

    كودكان به‏ميزانِ قابلِ توجهى موادِ خوراكى كه دسترسى پيدا كردند، دوره‏گَردىِ خود را رها مى‏كنند و به‏مسجدِ محله يا به‏خانه‏ى يكى از بچه‏ها مى‏روند و مادران‏شان جمع مى‏شوند و آتش كرده و ديگِ آش به‏بار مى‏گذارند و آن‏قدر مى‏نشينند و دعا مى‏خوانند و محتوياتِ درونِ ديگ را به‏هم مى‏زنند تا خوب پخته شود و قَوام گيرد.

    اگر چنان‏چه يكى از حبوبات يا فرضاً روغن، جزوِ موادِ خوراكىِ گِردآورى شده نباشد، يكى دو تا از زنانِ سَر و زبان‏دار به‏خانه‏هايى كه دستِ‏شان به‏دهانِ‏شان مى‏رسد، مى‏روند و درخواستِ آن مايحتاج مى‏كنند تا هرچه بيشتر آشِ بارانِ خوشمزه‏اى به‏بارآورند. صبح كه مى‏شد آشِ باران را بينِ فُقَرا و همسايگان تقسيم مى‏كردند.

    معمولاً پختنِ آشِ باران در شبْ صورت مى‏گرفت و همراهِ با آن، كَله‏پاچه‏ى گوسفند هم مى‏پختند.

    × پختنِ نانِ گِردَه GERDA ×

    همان بچه‏هايى كه دوره‏گردى كرده و موادِ خوراكى جمع مى‏كردند به‏دستِ يك نفر كيسه‏اى مى‏دادند تا از خانه‏ها آرد جمع‏آورى كند. آردهاى جمع‏آورى شده را خمير مى‏كردند و مُهره‏اى يا ريگى تميزْ درونِ خمير جا مى‏دادند و با آن گِرده درست مى‏كردند و به‏حاضران مى‏دادند و همگى با اشتياق مى‏خوردند و كاملاً گوش به‏زنگ بودند تا ببينند صداى ريگ يا مُهره از دهانِ چه كسى بلند مى‏شود. آن‏گاه او را مى‏گرفتند و به‏فَلَك مى‏بستند و كُتكش مى‏زدند و مى‏پرسيدند: كى باران مى‏آيد؟ و او فرضاً مى‏گفت: يك هفته ديگر. سپس او را رها مى‏كردند و اگر در طولِ هفته باران مى‏آمد كه كمالِ مطلوب، وگرنه او را دوباره به‏فَلَك مى‏بستند و همان پرسشِ پيشين را تكرار مى‏كردند. و اين‏كار را آن‏قدر ادامه مى‏دادند تا باران ببارَد.

    از ديگر كارها براى آمدنِ باران، اين بود كه روى يك استخوانِ پهنِ شانه‏ى گوسفند، دعاى باران مى‏نوشتند و در آب بِرْكَه مى‏انداختند. و يا اين‏كه در بالاترين نقطه‏ى درختِ سَروِ سيدشمس‏الدين آويزان مى‏كردند.

    از ديگر كارها اين‏كه دراويشْ زيرِ همين درختِ سيدشمس‏الدين يا در پيرِمُرادْ آشِ نَذرى مى‏پختند.

    اشعار و دوبيتى هايى كه كشاورزان و چوپان‏ها در طلبِ باران مى‏خوانند:

 يا رَبْ سببِ حياتِ حيوان بِفِرِست

از جانِ كَرَم، نِعمتِ اَلوان بِفِرِست

 از بَهرِ لَبِ تشنه‏ى اَطفالِ نَبات

از گوشه‏ى عَرْشْ شيرِ باران بِفِرِست

    ×××

 خداوندا بِده بارونِ رَحمت

كه آب از چاه كَشيدن داره زحمت

 كه آب از چاه كَشيدن كارِ مَرده

كه نامَردان ندارند تابِ زحمت

    ×××

 ببار بارون كه باريدن ثَوابه

بِچَر گَله كه چيپون××× (1( چيپون = چوپان  ××× در عَذابه

 ببار بارون سَرِ قَبرِ حُسينا

حُسينا مُرده و قبرش خرابه××× (2( گونه‏اى ديگر = دل‏هاكبابه ×××

    ×××

 خدايا اَبر بِده بارون بباره

كه تا كِشتى كُنُم گندُم درآيه

 اگر بارون بباره دانه‏دانه

من و دِلوَر××× (3( دِلوَر = دلبر  ××× نشينيم كُنجِ خانه

 بِده انگشترِ دَسْتُت نِشانه

خودم دانم دِگَر هيچ‏كس ندانه

    به غير از آسمونِ پُر ستاره

    ×××

 گندم به‏زيرِ خاكه

 از تِشْنِگى هَلاكه

 نيم مَنى جو داشتيم

 بر سَرِ تُلى كاشتيم

 اُوش××× (4( اوش = آبش  ××× ندادم خشك شد

 يك مَنى گندم را كاشتيم

 بارون نيومد خشك شد

 يَه مَنى اَلُم××× (5( اَلُم = اَرْزَن  ××× كاشتيم

 اُوش ندادم خشك شد

    × پيش‏بينى وضعِ هوا از نظرِ مردمِ استهبان ×

 ابرِ سوخته‏ى پسينى××× (6( پَسين = دَمِ غروب ×××

خَرُت بورون××× (7( بورون = بران ××× غمى نيس

 ابرِ سوخته‏ى پسينى

بارونِ چيش نَوينى××× (8( بارونِ چيش نَوينى = باران به چشم نبينى ×××

 ابرِ سوخته‏ى صبح‏گاهى

خرُت بُكُن پَناهى

    ابرها اگر از طرفِ قبله بيايند، بارانى است.

    ابرها اگر رو به قبله بروند، سرما مى‏آيد.

    اگر آفتابِ صبح خنديد (هوا كه ابرى است، خورشيد براى چند دقيقه خودش را آشكار كند(، نشانه‏ى باران است.

    اگر آفتابِ پَسين از دُزد نِشست، نشانه‏ى باران است (آفتاب به‏پُشتِ اَبرها رفت و آن‏ها را نسوزاند. يعنى قرمز نكرد.(

    اگر اَبرِ آسمان، رو به بَرِ پايين (نى‏ريز( رفت، بارانى نيست.

    اگر اَبرِ آسمان رو به داراب برود بارانى نيست.

    اگر ابرِ پَسين سوزاند، باران نمى‏آيد.

    اگر ابرِ سياه آمد، ابرِ باريده شده و باران ندارد و مى‏خواهد از هم بپاشد.

    اگر ابرها مثلِ سَرْوْ در آسمان ظاهر شدند (عَلَم كشيدند( بارانى است.

    اگر اسب و خر از طويله بيرون نيامدند، بارانى است.

    اگر اولِ آبان و آذر غُره‏تَراق (رَعْد و برق( آمد، آسمان از كُرِّه شده است (تا چهل روز باران نمى‏آيد(.

    اگر باد رو به شيراز (غربِ استهبان( رفت، بارانى است (بادِپيش(

    اگر پشتِ در كوچه‏ها، برگ و خار و خاشاك جمع شود، بارانى است.

    اگر پشتِ شيشه‏ها غبار ببندد، بارانى است.

    اگر تُفنگِ دَمْ پُر آتش نبرد، بارانى است.

    اگر توره (شغال( هوهو كرد (زوزه كشيد( باران قطع مى‏شود.

    اگر به‏آغلِ گوسفندان توجه كنيم، چنانچه گوسفندانْ گوشِ خود را به‏حركت درآورند، صددرصد علامتِ باران است و سالِ خوبى در پيشِ رو داريم.

    اگر در شبِ اولِ قوس (اولِ آذرماه( باران ببارد، سالِ خوبى در پيش است. چنان‏كه مى‏گويند: بارونِ اولِ قوس، بخور و بُخوس (بخواب(.

    اگر در فَصلِ پاييز، شبنم روى زمين بيفتد، سالِ پُربارانى داريم.

    ابرِ كهنه، باران ندارد.

    اگر در زمستان، روزِ گَرْمى داشته باشيم، خبر از باران مى‏دهد.

    اگر سگ پارس كرد، هوا صاف مى‏شود و ابرها مى‏رود و بارانى نمى‏آيد.

    اگر سمتِ شمالِ بُته‏ها، عنكبوت تار ببندد سالِ بارانى و اگر در جنوبِ آن‏ها تار بزند، علامتِ  خشكسالى و نيامدنِ باران است.

    اگر شكار در كوه به‏پناهگاهى برود، بارانى است.

    اگر هنگامِ برخوردِ قطره‏هاى باران بر سطحِ آب شيخو (شيخاب، حبابِ بزرگ( ايجاد شد و ايستاد، باران دنباله دارد.

    اگر عنكبوت تارِ خود را دُرُست كند، هوا گرم مى‏شود.

    اگر گَرد و خاكِ محله‏ى كَزَمان (خاورِ استهبان( رفت تو ريش تيروَنجانى‏ها (محله‏اى در باخترِاستهبان( بارانى است (بادِ پيش(. يعنى هجوم بادهاى باران‏آورى كه در سطحِ زمين از طرفِ خاور به باختر جارى مى‏شود صددرصد علامتِ باران است.

    اگر گوسفند يا اُلاغ، پُشتِ سَرِ هم گوشش را تكان بدهد، بارانى است.

    اگر ماهْ آغُل زد (هاله‏اى به دورش كشيده شد( بارانى است.

    اگر ماهى توى آبْ بالا و پايين بِپَرَد، باران مى‏آيد.

    اگر مُرغ‏ها از كُله بيرون نيامدند، بارانى است.

    اگر مقدارِ معين و دقيقى از پنبه در شبِ اولِ ميزان (مهرماه( به‏پُشتِ‏بام بُرده شود و صبحِ زود به‏وزنِ آن اضافه شده‏باشد، سالِ پُربارانى درپيش‏است.

    اگر مورچه‏ها از سوراخْ بيرون نيايند، بارانى است.

    اگر نانِ خشكِ سه‏تايىِ محلى نَشْكَند و نَم بَردارد، بارانى است.

    اگر نمك از نمكدان نريزد، بارانى است.

    بارون كه دستِ شو (شب( داد، دنباله داره

    بلندشدنِ كَبك از زمين به‏طورِ افقى، علامتِ نيامدنِ باران است و چنان‏چه به‏طورِ عمودى و هوايى پرواز كند، علامتِ بارندگى است.

    پيش از آمدنِ باران زنبورها از لانه بيرون نمى‏آيند و يا اگر آمدند تا مسافتِ دورى نمى‏روند.

    پيش از آمدنِ باران، گوسفندان براى خوردنْ حَريص‏تر مى‏شوند.

    چشمه‏سارهاى قديمى اگر در اولِ مِهرماه آبِ آن‏ها زياد شود، علامتِ بارندگى و سال خوبى است، در غيرِ اين‏صورتْ بارانِ چندانى نداريم.

    چنانچه جانورانِ وحشى از قبيلِ گرگ و پلنگ به‏گله‏ها هجوم آوردند، عَلامتِ خشكسالى و نيامدنِ باران است.

    سالى كه پُرباران باشد، در مِهرماه چاه‏هاى خشك، آب مى‏آورد.

    قصاب‏ها كه گوسفندِ قربانى سَر مى‏بُرند، اگر ابتداى روده‏ى بزرگِ گوسفند پُر باشد، در اولِ سالْ بيشتر از سايرِ فُصولْ باران مى‏بارد. اگر وسطْ پُر باشد، ميانه‏ى سالْ و اگر انتهاى روده پُر باشد، در آخرِ سالْ باران مى‏آيد. چنانچه روده‏اش خالى باشد، خشكسالى در پيش است.

    شيخو (شيخاب، جباب‏هاى بُزرگِ روى آب( كه رو اُو××× (1( رو اُو = روىِ آب ××× نِشست، بارونْ دنباله داره.

    صبح‏گاه كه خر عَرعَر مى‏كند، باران نمى‏آيد.

    غازهايى كه از صحراى سيبرى قصدِ مهاجرت به‏اقيانوسِ هند را دارند و از جنوبِ شرقىِ فارس (درياچه‏ى بَخْتِگان( گُذر مى‏كنند و توقف دارند، چنان‏چه كوچِ آن‏ها از اولِ مهرماه به‏تأخير بيفتد، سالِ كَم‏بارانى در پيش است و اگر اصلاً حركت نكنند، خشكسالى مى‏شود.

    گوسفندانى كه در اولِ سال مى‏زايَند، چنانچه كَئرَه××× (2( كَئرَه kra = بزغاله ××× يا بَرّه‏ى ماده بياورند، سال، ماده و خشكسال است و برعكس، اگر بُزغاله و بِرّه‏ى نَر داشته باشند، تَرسالى است.

    × ايام بورا(بَهورا، بَحورا(، باورها، عقايد و اشعار ×

    ايام بورا (بهارا( = از اول تا ششمِ تيرماه (10 تا 16 مُرداد در تقويمِ نجومى( ايامِ بورا خوانده مى‏شود. و هر روز نماينده‏ى يكى از ماه‏هاى فُصولِ پاييز و زمستان است. هر روز كه ابرى بيشتر در آسمان ظاهر شد، در همان ماهْ بارانِ بيشترى مى‏بارد.

    روايتِ ديگر: از 9 تا 16 مُردادماه به‏مدتِ 8 روز براى هر ماه از سال، يعنى از اولِ مِهرماه تا آخرِ اُرديبهشت درنظر مى‏گيرند؛ در هركدام از اين روزها كه ابرى به‏آسمان بيايد، پيش‏بينى مى‏كنند كه در همان ماه، بارانِ فراوانى مى‏بارد.

    باران نيسان = به‏بارانى كه روزِ چهلمِ پس از عيدِ نوروز بيايد گفته مى‏شود. و اعتقاد بر اين است كه اين باران، مُعالِجِ بسيارى از بيمارى‏ها، ازجمله سَردرد و چشم‏درد و اَمراضِ پوستى است.

    ابرِ كهنه و نو = تا 16 آبانِ هرسال، ابر وبارانى‏كه بيايد كهنه‏است. واز روز 17 آبان‏ماه، ابرِ نو درآسمان‏است و بارندگىِ سالْ ازاين روز حساب مى‏شود.

    به‏باران‏هايى‏كه60روز پس‏ازعيدِنوروز بيايد،خَمَنَهxamanaگفته‏مى‏شود.

    شبِ اول چِله (يَلْدا( انجير و مغزِگِردو مى‏خورند.

    اگر آفتاب باشد و باران هم بيايد، گرگ در حالِ زاييدن است.

 شبِ بارون كه گُرگو مى‏بَرد ميش

اگر صد تاش بَرَه يكيش غمُم نيست

 الهى بشكند دستِ نَمدمال

نَمد تَنگ است و جاى دِلْوَرم نيست

    شَسْت روز پيش از عيدِ نوروز، زمينْ نَفَسِ دُزو (دزد( مى‏كَشد و چهل و پنج روز پيش از عيدِ نوروزْ نَفَسِ فاشو (آشكار(.

    چله‏ى كوچك (از 11 بهمن تا 30 بهمن(، به‏چله‏ى بزرگ (از اولِ دى‏ماه تا دهمِ بهمن‏ماه( مى‏گويد: تو آمدى و رفتى، كارى نكردى ولى من پير مى‏كُشَم، پاتال مى‏كُشَم، همه جا را خراب مى‏كنم.

    50 روز پيش از عيدِ نوروزْ زمين نَفَسِ دُزد مى‏كَشد و 45 روز پيش از عيد نوروز نَفَسِ فاش.

    × مراسمِ بَندآمدنِ باران ×

    »نَبينى كه زندگانىِ چراغ از روغن است، اما اگر بى‏حد و اندازه روغن اَندَر چراغ‏دان اَفكنى چنان‏كه از نوكِ چراغ‏دان بيرون آيد و بَر سَرِ فتيله بيرون گُذرَد، بى‏شكْ چراغْ بميرد، همان روغن، كه از اِعتِدال سَبَبِ حياتِ او بود، از اِسْراف سَبَبِ مَماتِ او بود.«××× (1( قابوس‏نامه ×××

    اَمرِ مُسَلَّمى است كه آمدنِ باران به‏از نيامدنِ آن است. اما گاهى اوقات آن‏قدر باران مى‏بارد كه خرابى به‏بار مى‏آورد. خانه‏ها ويران مى‏شود و كِشتزارها آب مى‏بَرَد و خساراتِ زيادى وارد مى‏كند. در چنين مواقعى مَردمِ استهبان مَراسمى برگُزار مى‏كنند كه برخى از آن‏ها بدين شرح است: تكه‏اى نَخ به‏دست مى‏گيرند و كچل‏هاى شهر را نام مى‏بَرَند و براى هر كَچلى يك گِرِه به‏نَخ مى‏زنند تا به 40 گِرِه بِرسد. آنگاه نَخ را آتش زده و خاكسترِ آن‏را در جلوِ ناودانه مى‏ريزند.

    يا 40 كچل پيدا مى‏كردند و به‏بازوى آن‏ها يك قطعه چوب مى‏بستند و زيرِ ناودان قرار مى‏دادند تا بلكه باران بَند بيايد. يا چند بَرگِ قرآن را به‏آب مى‏دادند. يا در زيرِ ناودانِ رو به‏قِبله، مُهرِ نماز مى‏گذاشتند. يا چهل »ق« را مى‏نوشتند و به‏آب مى‏دادند. يا آياتى از قرآن را وارونه مى‏نوشتند و در ناودان قرار مى‏دادند. يا اگر در كوه بودند و دسترسى به‏چيزى نداشتند، پسرِ اولِ خانواده بَر سَرِ كوه بُلندى مى‏رفت و شلوارِ خود را درمى‏آورد و به‏آسمان پَرتاب مى‏كرد.

    × ضرب‏المثل‏ها دررابطه با برف و باران نزدِ مردمِ استهبان ×

    اَبرِ آسمونه (اين ضرب‏المثل موقعى به‏كار مى‏بَرند كه مى‏خواهند حرفى بزنند، بيگانه‏اى نشسته است(.

    از آسمون بباره، اگرچه خَزوك(سوسك( باشه.

    از باد، بارون خيزد و از بازى، جنگ.

    ازبارونِ كم، نون نَم‏كُنى؛ ازبارونِ‏زياد، جوغَن××× (2( جوغَن = هاونِ سنگى  ××× خوسونى××× (3( خوسونى = خيساندنى ×××××× (4( گونه‏اى ديگر: خيش خوسونى ×××   اگر آفتاب باشد و باران هم ببارد، گرگى در حال زاييدن است.

    اگر بارانِ قوس و عقرب نيايد، دُنْبَل(قارچى شبيه سيب زمينى( نمى‏آيد.

    اين برفى است كه روى بامِ همه مى‏نشيند.

    بارانِ نيامده، نَمدِ كول گرفته.

    بارون از آسمان مى‏باره نَه از زمين.

    بارون اومده با غُره تَراقش.

    بارونِ عقرب و قوس مايه‏ى زمين است.

    بارونِ قوس، بخور و بُخوُس (بخور و بخواب، آسوده‏باش(.

    بارونِ كَم، سيل مُبَدّل نمى‏شود.

    بارون مى‏خوام كه بَشْنُم (بَدَنَم( بباره، نمى‏خوام كه قبرُم بباره.

    بارونِ نَم‏نَم اومده       تاق و تورقم اومده.

    بَخت بَرگردد، ميونِ برف و بارون زايمون گردد.

    برف (باران( آمده پايش سُريده.

    برف كه اومد، روىِ بونِ (بام( همه مى‏اُفتد.

    چله، خون ببار، بارون نبار! (يخبندان است و ريشه‏ى گياهان مى‏پُكد(.

    حوت (اسفند(، شو ببار و روز ببار.

    خَزوك از آسمون بيات، بَهزِ اينه××× (1( بَهزِ اينه = بهتر از اين هست ××× كه هيچى نيات.

    روزِ اولِ فَروردين اگر باران باريد، پيرزن سَرْسوخته‏اش را به‏دريا انداخته است.

    شنبه بارون، كى وادارون؟

    عقرب نُشُونَه، قوس روخونه = اگر در آبان ماه اثرى از باران ديده شد، در آذزماه رودخانه راه مى‏افتد.××× (2( گفته‏ى جليل نورانى 82/8/9 در باغِ بذرا ×××

    قوس، زمين بِشَه اُوس = بارانِ قوس (آذرماه( زمين را آبستن مى‏كند.

    گَلكونِ اُويى كه تو سابُنات پُر شد، پيمانه‏ى رعيت پُر شده.

    مثلِ بارونِ باهار بودن.

    مثلِ بارونِ باهار گريه كردن.

    مثل گربه از باران مى‏ترسد.

    ميزون مِزمِزكى (نَم‏نَمكى(، عقرب نِشونَكى، قوس خيش خسونكى، چله روز بباره شو بباره

    همه جا كه آب بُرد، سابُنات آباد مى‏شَه××× (1( با تشكر از: جواد فتحى، حسن معزى، جليل نورانى، محمود نورانى، جعفر تقى‏پور، محمود كيومرثى، رضا كشفى، حسن كيانى، هما عربى، بتول پرچمى، حسين عادل و ابراهيم زحلى و دانش‏آموزان مدارس راهنمايى استهبان: مهدى انجام، عباس قوامى، محمدجواد آتش نبرد، هادى احسانى، احمد حاجى ستارزاده، حميد دفترى، سيد روح‏اله تابعى، محمدحسن خراسانى، محمد اكبرى، على سجاديان، عليرضا قاسمى، هادى زارعى، غلامرضا خرسند، محسن گرامى، و عليرضا ساجدى.  ×××

سوگِ سرورِ آزادگان

    × سوگِ سرورِ آزادگان ×××× (1( چاپِ يكم در خبرنامه‏ى بشارت (ويژه نوزدهمين دوره‏ى مسابقاتِ قرآنِ دانش‏آموزىِ استانِ فارس(، شماره‏ى 1 و2، اداره‏ى آموزش و پرورشِ استهبان، پنج‏شنبه 10 و جمعه 11 ارديبهشت 1377، ص 1 و 2.

    چاپِ دوم در روزنامه‏ى عصر، شماره‏ى 604، سه‏شنبه 15 ارديبهشت 1377، ص 3.

    چاپِ سوم در روزنامه‏ى عصر (ويژه‏ى استهبان(، شماره‏ى 8، ارديبهشت 1382، ص 4.

    چاپِ چهارم در روزنامه‏ى درج، شماره 5، اسفند 1383، ص 5. و شماره 16، بهمن 1384، صص 6 و 7. ×××

    مهم‏ترين مَناسكِ مذهبىِ مردمِ استهبان، شَعائر و مراسمى است كه در ماه‏هاى محرم و صفر كه ماه‏هاى سوگوارىِ سَرورِ آزادگان و سالارِ شهيدان يعنى حضرتِ امام‏حسين(ع(، امامِ سومِ شيعيان است، برگُزار مى‏كنند.

    در ماهِ مُحرم، مراسمِ سوگوارى زير از روزِ نخستِ اين ماه آغاز مى‏شود. اين مراسم عبارتند از: 1- مجالسِ وَعْظ و روضه‏خوانى 2- تشكيلِ دسته‏جات سينه‏زنى و زنجيرزنى 3- مراسمِ چهارچوگَردانى 4- چَكْ‏چَكو 5- مراسمِ سفره و اِطعام 6- تعزيه و شبيه‏خوانى.

    هركدام از اين مراسم و مَناسكِ مذهبى به‏ترتيب موردِ اَرزيابىِ مُختصر قرار مى‏گيرد:

    1- روضه‏خوانى

    همان‏گونه كه در تاريخ‏ها آمده‏است، استهبان تا زمانِ حكومتِ صفويان يك منطقه‏ى سُنى‏نشين محسوب مى‏شد. در دوره‏ى حكومتِ صفويان تغييرِ به‏تَشَيُع در اين ناحيه آغاز شد و اندك‏اندك اين مذهب در منطقه گسترش يافت. گرچه تا پايانِ حكومتِ صفويان هنوز مردم به‏طورِ كامل به‏تَشَيُع نگراييده‏اند و اين‏جا و آن‏جا گروه‏هاى سنىْ مَذهب هنوز وجود دارند، اما در جريانِ گُذار از تَمَركُزِ صفوى به‏تمركُزِ قاجار، جامعه‏ى شهرستان به‏طورِ يك‏دست و صد در صد به‏تشيع مى‏گِرايد و به‏آغازِ دورانِ قاجار، عمل به‏سوگوارىِ سَرورِ شهيدان پيگيرانه دنبال مى‏شود. يكى از اين مَناسك، بَرگُزارىِ مجالسِ روضه‏خوانى است. از آغازِ قرنِ سيزدهمِ هجرى (سال‏هاى 1200 قمرى( در منازلِ مُتمكنين و نيز در مساجدِ شهر با شروعِ ماهِ مُحرم، مجالسِ روضه‏خوانى اِنعقاد مى‏يافته‏اند. شكلِ برگُزارىِ روضه بدين صورت بود كه مردمِ شهر را به‏مكانِ مشخصى اَعَم از مسجد، حسينيه يا منازل و حسينيه‏هاى شخصى دعوت مى‏كرده‏اند. و تعدادى از روحانيون در مدتى بينِ 4 تا 6 ساعت علاوه بر وَعظ و خطابه‏ى مذهبى به‏ذكرِ مسائلِ خاندانِ عصمت و طهارت مى‏پرداخته‏اند. مردمِ شهر به‏اين مجالس علاقه‏ى فراوان داشته‏اند و با اشتياق در آن شركت مى‏كرده‏اند. (در استهبان علاوه بر تكاياى محلاتِ سُنتى كه هر محله يك حسينيه داشت، دو حسينيه‏ى شخصى نيز وجود داشته است. يكى حسينيه‏ى حاج ميرزاصادق كه توسطِ مرحومِ حاج ميرزاصادق فرزندِ حاج آقاعلى بود و در كِنارِ خانه‏ى آن مرحوم در سالِ 1249ه. ق احداث شده بود و دومْ حسينيه‏ى آقا كه توسطِ حاج ميرزابابابزرگ، در سالِ 1268ه.ق در كِنارِ منزلِ شخصىِ وى ساخته شد. و اين هر دو در سال‏هاى اخير ويران‏شده، جاىِ اولى را مركزِ تلفنِ شهرى گرفته است و زمينِ دومى دراختيارِ آموزش و پرورش نهاده شده است( تا سال‏هاى دهه‏ى چهلِ شمسى علاوه بر مجالِسى كه در حسينيه‏ها (معمولاً در شب‏ها( و مساجد تشكيل مى‏شد، در طولِ دو ماهِ مُحرم و صَفَر در بيش از 11 منزلِ شخصى (محمدرضا نعيمى، خليلِ صادقى، جوادِ مشفق، محمدصادقِ صديق، جليلِ ناصح، ابوالقاسمِ پرتو، حاجى ميرزا على‏رضا عنايت، سيدمحمدحسنِ معزى (حاجى معزى(، مرتضىِ صادقى، محمدِ مقدس، حسنعلى معزى و...( اين مجالس مُنْعَقد مى‏گرديد كه به‏تدريج در طولِ دهه‏ى 50 اين مجالس تعطيل شدند و در شرايطِ حاضر تنها يكى دو سه تا از اين مجالس باقى‏مانده است. در اين مجالس وُعاظى به‏ذكرِ مُصيبت مى‏پرداخته‏اند كه بعضى از آنان مانندِ مرحوم مُلامحمد باقرِ اِسْتَهباناتى در دوره‏ى ناصرالدين شاه شهرتى ايران‏گير پيدا كرده‏اند و بعضى ديگر همانندِ مرحومانِ مُعين‏الشَريعه، مَجْدالواعِظين و فَخرالواعِظين (هر دو از فرزندانِ مرحومِ شيخ‏المحققينْ مشهور به داناى فارس( در سراسرِ اِيلاتِ فارس مشهور بوده‏اند. در سال‏هاى اخير مرحومانِ مؤيدالاسلام، سيدمحمدِ كشفى، فخرالدينِ شيخ‏الاسلامى، شمسِ استهباناتى و صبوحى از وُعاظ برجسته‏ى استهبان بوده‏اند.

    در حالِ حاضر آقاى سيداحمدِ كشفى، آقاى ناصحى، آقاى اَشْتَر (سيدمحمدعلى صداقتِ كشفى(، آقاى سيدمُصفاكشفى، آقاى عَندليبى، آقاى صُدوق (ماشاءاللَّه فرهمندى(، آقاىِ درويشِ يَل‏سوار و... از سخنوران و وُعاظ و روضه خوانانِ مشهورِ استهبان هستند.

    2- سينه‏زنى و زنجيرزنى

    همان‏سان كه در سايرِ شهرستان‏هاى ايران نيز رسم و رايج است، در سال‏هاى پيش از 1350 با آغازِ ماهِ مُحرم در استهبان دسته‏هاى سينه‏زنى و زنجيرزنى به راه مى‏افتاد. هر محله‏اى از شهر، دسته‏ى ويژه‏ى خود را داشت كه از حسينيه‏ى محله‏ى خود آغاز مى‏كردند و با گذشتن از مَعابرِ شهر و هم‏چنين خانه‏هاى مُتِمَكِنينِ هر محله، سرانجام به‏امامزاده پيرِمُراد مى‏رسيدند و پس از سينه‏زنى و زنجيرزنى، به‏حسينيه‏ى محله‏ى خود بازمى‏گشتند. اين دسته‏ها معمولاً در 13 روزِ اولِ مُحَرَم هر شبْ و در روزهاى تاسوعا و عاشورا، در تمامِ روزْ به‏سوگوارى مى‏پرداختند. و پس از آن در روزهاى وفات و قتلِ اَئمه‏ى اَطهار به‏تشكيلِ دسته‏ها اقدام مى‏كردند. در سال‏هاى اخير گُذر از خانه‏ها، مَتروك شده و تنها از مَعابر، گذشته و به‏جانبِ پيرِمُراد مى‏روند. بايد توجه داشت كه در گذشته فقط در استهبان سينه‏زنى رايج بود. و گونه‏اى سينه‏زنى كه به‏سينه‏زنىِ دورى مشهور است از اختصاصاتِ اين مَراسِم در استهبان بوده است. (مردان درحالى‏كه با دستِ راست به‏سينه مى‏زنند با دستى ديگر كَمَرِ نفرِ بغلْ‏دستىِ خود را مى‏گيرند و با دو گام به‏پيش و يك گام به‏پس، زنجيروار جلو مى‏روند. از آغاز تا امروز (82/12/12، عاشوراىِ 1425( براىِ اين روشِ سينه‏زنى، يك رَده نوحه‏هايى رايج بوده كه‏با ترتيبِ مشخص، هرسالهْ تكرار مى‏شده است.

    بايد توجه داشت كه رسمِ زنجيرزنى در استهبان رايج نبوده است. و پيش از شهريورِ 20 در دوره‏ى بيست‏ساله، پيش از آن‏كه مَناسك عاشورا توسطِ حكومتِ پهلوىِ اول ممنوع شود، اين رسم با اقتباس از مراسمِ  شيراز به‏تدريج در استهبان رايج گرديده است. شكلِ زنجيرزنى در استهبان همان شكلِ سارى و جارى در سايرِ نقاطِ ايران است.

    از انواعِ سينه‏زدن، مى‏توان به سينه‏هاى دورى، لُختى، يك ضربه، سه ضربه، چَك‏چِكو نام برد.

    3- مراسم چهارچو گردانى

    »چارچو« كه يزدى‏ها به آن »نَخْل« مى‏گويند عبارت است از اتاقكى چوبى به بلندى 4 3 گَز كه داراى چهارپايه است. كفِ »چارچو« مربعِ مستطيلى است به‏درازاى تقريبىِ 3 گَز و پهناى 2 گَز. البته اين اندازه‏ها يكسان نيست و به‏نظرِ سازنده و خادمينِ حسينيه‏ها بستگى دارد. كفِ چارچو را تخته‏كوبى كرده‏اند. در امتدادِ طولِ مستطيلىِ »چارچو« دو چوب از هر دو طرفْ حدودِ 2 گَز امتداد يافته است كه هنگامِ چرخاندنْ با اضافه‏نمودنِ دو چوبِ ديگر به‏طورِ مُوَقت از پهنا روىِ دوش نهاده و چارچو را مى‏چرخانند. معمولاً هر چوبى را دو نفر دراختيار مى‏گيرند كه مجموعاً 16 نفر مسئولِ چرخاندنِ چارچو مى‏شوند.

    دو تخته‏ى ساخته‏شده‏ى طاقى شكلْ به‏طورِ عمود در دو پَهناىِ كفِ چارچو قرار مى‏گيرد كه نوكِ آن توسطِ يك چوبْ به‏هم وَصل مى‏گردد و آن‏گاه با طناب‏هاى رفت و بَرگَشت، اين دو تخته را محكم مى‏بندند تا از هم باز نشوند. معمولاً در طرفِ بيرونىِ تخته‏ها، آينه مى‏چسبانند يا از شمايل‏هاى امامان و بُزرگانِ دين و يا از آياتِ قرآنى استفاده نموده و در مَعْرَضِ ديد قرار مى‏دهند. پارچه‏اى مِشكى به‏نامِ »چادُرِ چارچو« رويش مى‏كَشند و مى‏بَندند. در بالاى طاق‏هاى چارچو دو دستمالِ سبز مى‏بَندند و گوشه‏هاى آن را آويزان مى‏كنند.

    × سابقه‏ى تاريخى چارچو ×

    چارچو در اصلْ از يزد به استهبان آورده شده است. حدودِ 250 سال پيش عده‏اى از يزديان كه به استهبان دعوت شده بودند تا به‏عُمران و آبادىِ اين شهرستان بپردازند، در انتهاى محله‏ى تيروَنْجانْ سُكْنى گُزيدند و در آن‏جا مسجدى ساختند و چنارى كاشتند كه متاسفانه در سال 1383 مسجدِ يزديان را ويران كردند تا از نو بنا كنند ولى خوشبختانه هنوز چنارِ آن پابرجاست و به چنارِ يزديان شهرت دارد. چون يزديان در ايامِ سوگوارىِ سَروَرِ آزادگان حضرتِ امام‏حسين(ع( به روشِ خود عزادارى مى‏كردند، مردمانِ بومىِ استهبان به‏اقتباس از آن‏ها شروع به‏ساختنِ چارچو نمودند. و هر محله‏اى براى حسينيه‏ى خود چارچوبى ساخت كه رسمِ چرخاندن آن هرساله برگُزار مى‏شود. اين رسمِ چارچوگَردانى و داشتنِ چارچو در هيچ‏يك از شهرهاى ايران به‏جز يزد و شهرهاى هم‏جوارش وجود ندارد. حتى در نى‏ريز كه در 35 كيلومترىِ خاورِ استهبان قرار دارد، اين رسم ديده نمى‏شود.

    اين شعائرِ چارچوگردانى در استانِ فارس، تنها ويژه‏ى شهرستانِ استهبان است. درسايرِ نقاطِ ايران، اِلاّ ناحيه‏ى يزدْ رواج ندارد. در يزد و شهرستان‏هاى اطرافِ آن اين رسمْ با شكوهِ بيشترى و با نخل‏هاى بسيار بزرگ‏ترى كه هركدام گاهى به‏اندازه‏ى يك ساختمانِ دو طبقه است انجام مى‏شود.

    باتوجه به ويژگى اين مَناسك در يزد و اِستهبان، نگارنده براى روشن‏كردنِ خاستگاه اين رسمْ در استهبان دست به‏يك سلسله بررسى‏ها و تحقيقات زده است كه حاصلِ آن اينك ارائه مى‏گردد:

    اصل و بنيادِ رسمِ چارچوگردانى در استهبان، نَخْلْ‏گَردانىِ يزد است. و رسمِ نخل‏گَردانى در يزد حتى به‏دوران‏هاى پيش از اسلام نيز قابلِ پى‏گيرى است. زيرا بعضى‏ها بَر اين اعتقادند كه اين رسمِ نَخل‏گردانى بازمانده‏ى يكى از سُنت‏هاى مَردمِ بابِلِ قديم است.

    آن چنانى‏كه اشاره رفته است مَذهبِ تَشَيُع در استهبان در طولِ سده‏هاى 11 و 12 ه.ق گُسترش يافته و به‏مذهبِ عامِ مردمْ تبديل مى‏گردد. و به‏همين دليل، پيداست كه مراسمِ سوگوارىِ مُحرم و عاشورا پس از گُسترشِ تَشَيُع در منطقه‏ى استهبان برگُزار مى‏گرديده است. اما درحالى‏كه در شهرهاى واسطه‏ى ميانِ يزد و مثلاً نى‏ريز و سيرجان و حتى هرات، اين رسمْ جارى نيست، چه‏گونه اين رسم از يزد به‏استهبان منتقل شده است؟ اگر بَنا بود اين رسم به‏تدريج و اندك‏اندك توسعه مى‏يافت، بايد از همسايگانِ يزد آغاز مى‏شد و پس از آن به‏همسايه‏ى همسايگان مى‏رسيد و قِسْ عَلى‏هَذا. پس براى توجيه پديدارىِ اين رسم در استهبان نظريه‏ى توسعه‏ى تدريجىِ مكانىْ پذيرفته نيست. بايد عاملِ ديگرى در اين ميان جست‏وجو شود.

    در زمانِ زَنديانْ يعنى در حَوالىِ اَواسطِ سَده‏ى 13 ه.ق با حاكميت و استقرارِ سلسله‏ى خواج در استهبان، اين تَبار به‏دليلِ نياز به‏معمارانى كه بتوانند طرح‏هاى معمارى مَكتبِ اُرُسى را در استهبان پياده كنند، و نيز به‏دليلِ نياز به‏متخصصينِ كاريزكَنَى كه بتوانند در روستاهاى اطرافِ استهبان بيش از چهل كاريزِ بسيار پُرآب و طولانى احداث كنند، اين كسان به يزد روى كردند؛ چراكه بهترين متخصصينِ هر دو رشته در يزد زندگى مى‏كردند. به‏دنبالِ اين مُراجعه، گروهى از معماران و كاريزكَنان به‏صورتِ خانوارى (كُلُنى( به‏استهبان مهاجرت مى‏كنند. و چون اين ديار زمينه‏ى كارىِ بسيار گُسترده‏اى دارد، در شهر استقرار مى‏يابند. بى‏هوده نيست كه حتى طرحِ ساختارىِ شهرسازىِ استهبان با اين‏همه فاصله از كوير، كويرى است. اين كُلُنىِ تازه آمده حتى در ساماندِهى به‏ساختارِ شهرى نيز مؤثر افتاده‏اند. علاوه بر اين مى‏دانيم كه در محله‏ى تيروَنْجانِ استهبان، همينانْ مسجدى كه به‏نامِ مسجدِ يزديان مرسوم است احداث كرده‏اند. درختِ چنارِ تَناورى كه دومين چنارِ بزرگ شهر پس از چنارِ آب‏بخش بود و در ميدانِ حسينيه‏ى تيروَنجان غَرْس شده نيز به‏چنارِ يزديان مرسوم است. اين كُلُنىِ يزدى در استهبان نزديك به 50 بابْ عمارت را كه زيباترين و وسيع‏ترين و متشخص‏ترين معمارى‏هاى شهر بودند، احداث كردند. و با حفرِ بيش از 40 كاريزِ مهم، نيروهاى مُوَلِّده در بخشِ كشاورزى در منطقه را تا بيش از 5 برابر در شهر رشد دادند. پيداست كه مهاجرانى با چنين تأثيرى در حياتِ اقتصادى و اجتماعى شهر تا چه حدْ موردِ رجوع و احترامِ مردم بوده‏اند. اينان بدونِ شَكْ اين مَناسكِ بومىِ خود را از يزد با خود به‏استهبان آورده‏اند.

    به هرجهت اين مهاجرين با وزنِ اجتماعىِ سنگينى كه داشتند، رسمِ بومى خود را به‏استهبان مى‏آوَرند و مردمِ شهر نيز آن را مى‏پذيرند. مهاجرتِ اين كُلُنى، حوالىِ سال‏هاى 1250 ه.ق انجام شده است. مى‏توان حتى در نوحه‏ها و روش‏هاى نوحه‏خوانى و در سينه‏ى دورى و در چَكْ‏چَكو نيز جاپاى تأثيرِ شديدِ فرهنگِ عوامِ يزد را در مَناسكِ سوگوارىِ استهبان ديد.

    اين مَناسِكْ نه‏تنها در مورد سُوگِ سَروَرِ آزادگان، بلكه در عَزادارى‏هاى شخصى نيز به‏چشم مى‏خورد. در گذشته‏اى نه‏چندان دور (تا دو دهه پيش( در استهبان رسم بوده است كه هنگام مُردنِ كسى در خانه‏اى، ابتدا در سرِ گذرى كه خانه‏ى مُرده در آن قرار داشته است، آتش روشن مى‏كرده‏اند. اين رسم نيز بيش از همه‏جا در يزد جارى است. و روشن است كه از كجا به يزد آمده است.

    × چرخاندنِ چارچو ×

    در گذشته در دو حسينيه‏ى مَحلاتِ اَهْر و ميرى رسمى اِجرا مى‏گرديد كه در سال‏هاى اَخير به تَكاياى ديگرى نيز تَسَرى يافته است. اين رسم به چهارچوگَردانى مرسوم است. در حسينيه‏ى مَحله‏ى اَهْر در شبِ عاشورا و در حسينيه‏ى محله‏ى ميرى در شبِ يازدهمِ مُحرم اين رسم اجرا مى‏شود. طريقِ اجراىِ اين مَناسِكْ بدين صورت است كه از ابتداى شبْ (شامگاه( دسته‏هاى مختلفِ محله‏ها به‏صورتِ زنجيرزَن و سينه‏زَن به‏راه مى‏افتند و به‏حسينيه‏ى محله‏ى چارچوگَردانى مى‏روند. علاوه بر اين دسته‏ها، گروهِ بسيارى از تماشاگران نيز با اين دسته‏ها و يا خودْ مستقيماً به‏محلِ انجامِ مَراسِم مى‏روند و در ميدانِ حُسينيه اَنبوه مى‏شوند و تا نزديكِ نيمه‏شب، همه‏ى دسته‏ها مشغولِ عزادارى هستند. معمولاً اين عَزادارى‏ها با سينه‏زنىِ دورى آغاز مى‏شود و پس از آن به‏شكل‏هاى ديگرى ادامه مى‏يابد. نزديكِ نيمه‏شب پس‏از اين‏كه گروهى ازجوانانْ درحالى‏كه به‏سرِ خود مى‏كوبند واين نوحه‏را تكرارمى‏كنند:

 شيون و شين است و واويلا

قتلِ حسين است و واويلا

 ميدانِ حسينيه را از انبوهِ عزاداران خالى مى‏كنند و آن‏ها را به‏اطرافِ ميدان مى‏رانند. در حالى‏كه 12 تا از جوانانِ زورمند، چهارطرفِ چهارچو را بلند كرده‏اند، در وسطِ ميدانْ آن را مى‏چرخانند.

    چرخاندنِ چارچو طَىِّ مراسمِ خاصى برگُزار مى‏شود. در استهبان »چارچوى محله‏ى اَهْر« از سايرِ چارچوها اهميتِ بيشترى دارد. زيرا در اَفواهِ عمومى چنين آمده است كه تنها چارچويى كه زنگِ حيدرى دارد، محله‏ى اَهْر است. هرچند كه محله‏ى كَزَمان، زنگِ حيدرى را از آنِ خود مى‏داند. (البته كسى زنگِ حيدرى را به‏چشمْ نديده است(.××× (1( ى غربىْ خود را نعمتى قلمداد مى‏كرده‏اند. جنگ و اختلاف بينِ اين دو طريقه در اكثرِ نقاطِ ايران رواج داشته كه خوشبختانه اين نِزاعِ خونبار تقريباً مَنسوخ شده است. .

    با سپاس از: سيدمسيح تَقَوى  ×××

 - زنگِ حيدرى: در باورِ مردم چنين آمده است كه گويا در گذشته‏هاى دور، در يكى از حسينيه‏هاى استهبان زنگى وجود داشته است كه به (زنگِ حيدرى( نامور بوده است. اين زنگ، عصرِ عاشورا خودبخود به‏صدا درمى‏آمده است و سه قطره خون از گلوىِ خود به‏زمين مى‏چُكانده است. بينِ اهالىِ مردمِ محله‏ى كَزَمان و اهالىِ مردمِ محله‏ى اَهْر و تيروَنْجان اختلافِ نظر موجود است. اَهْريان زنگِ حيدرى را از آنِ خود مى‏دانند و برعكس، مردم كَزَمان از آنِ خود. و هر دو را مُتهم به‏دزديدن و به‏زيرِ خاك كردنِ زنگِ حيدرى در نزديكىِ سنگِ اَسَد كُره (در دامنه‏ى كوهِ بَرِ پايين( مى‏كُنند. بر اين باورند كه: زنگِ حيدرى از همان زيرِ خاك، رسالتِ خود را در عصرِ عاشورا به‏انجام مى‏رساند. ولى كو گوشِ شنوايى كه صداى آن را بشنود؟

    خوشبختانه از شدت و حدتِ اين اختلاف و درگيرى در سال‏هاى اخير، بسيار كاسته شده است. ولى در گذشته‏هايى نه‏چندان دور، اين درگيرى‏ها، به‏ويژه در ايامِ سُوگوارى دهه‏ى عاشورا به‏اوجِ خود مى‏رسيد. و بعضاً به‏خشونت و نِزاع هم مى‏كشيد. و گويا ادامه‏ى همان جنگِ بينِ دو طايفه‏ى حيدرى و نعمتى است. حيدرْ منظور همان سلطان حيدرْ جدِ سَلاطينِ صفويه و شيخِ طريقه‏ى آن‏هاست. و نعمتى به‏پيروانِ شاه نعمت‏اللَّه ولى گفته مى‏شود. اهلِ نيمه‏ى شرقى هر آبادى خود را حيدرى و اهلِ نيمه    به هررو، شبِ عاشورا دسته‏هاى زنجيرزَنىِ همه‏ى محله‏ها به‏حسينيه‏ى اَهْر مى‏روند و پس از نوحه‏خوانىِ آقاى محمودِ معصومى و سينه‏زنىِ عَزاداران، چارچو را از داخلِ حسينيه به‏ميدانِ جلوى حسينيه مى‏آورند و مردانى كه با حوله روىِ كولِ خود را پوشانده‏اند، زيرِ چارچو رفته و آن را مى‏چرخانند. در سه‏بار و هربار سه دور.

    مردم درحالى‏كه دست‏هاى خود را بالا بُرده‏اند، تكان مى‏دهند. همزمان با فريادِ ياحسين! يا حسين! يا حسين! و كَشيدنِ صداها، شور و حالى پيدا مى‏كنند و به‏يادِ امام‏حسين(ع( اَشك مى‏ريزند. و زنانى كه پشت‏بامِ خانه‏هاى اطرافِ ميدان را اِشغال كرده‏اند، ضَجَّه سَر مى‏دهند و مردان مى‏خوانند:

 شيوَن و شين است و واويلا

قتلِ حسين است و واويلا

    پس از سه بار چرخش، چارچو را به‏جاىِ خود در ساختمانِ حسينيه منتقل مى‏كنند و تا سالِ ديگر در همان‏جا باقى مى‏ماند. در واقع چارچو را نِمودارى از مظلوميّتِ امام‏حسين مى‏دانند. و بر اين باورند كه در پَسينِ عاشورا، هَوْدَجى از آسمان فرود آمده و جِسمِ امام حسين را در خود جاى داده و به‏آسمان صُعود كرده است. و اين چارچوگَردانى، نُمادى از آن هَوْدَج است.

    × چارچوى محله‏هاى ديگر ×

    بعدازظهرِ روزِ عاشورا كه شد، نوبتِ چرخاندنِ چارچوى محله‏هاى ديگر است. نخستْ چارچوى درِ دُكانِ كَزَمان (حسينيه‏ى ولى‏عصر( چرخانده مى‏شود. سپس محله‏ى پَنار و گاهى هم چارچوى محله‏ى كَزَمان (حسينيه‏ى پاى بيد - چهارراه احمدى( و محله‏ى تيروَنجان. روزِ عاشورا تمام مى‏شود و شبِ يازدهمِ مُحرم فرامى‏رسد و عَزاداران با زنجيرزَنى و سينه‏زنى و شامِ غَريبان واردِ حسينيه‏ى محله‏ى ميرى مى‏شوند و آخرين چارچو را در ميدانِ حسينيه به‏چرخش درمى‏آورند. زنان و مردان هر محله با »نَوَنْد« (دود كردنِ اِسپَند( و گُلاب از دسته‏هاى سوگوار استقبال مى‏كنند.

    در سال‏هاى اخير بر تعدادِ چارچوها افزوده شده است. خاصه در محله‏هاى تازه تأسيس همانندِ خيابانِ هنرستان و نقش‏فانى.

    افرادى كه زيرِ چارچو مى‏روند و مسئوليتِ چرخاندنِ چارچو را به‏عهده مى‏گيرند، هرسال اين عمل و نَذر را انجام‏مى‏دهند. و پس از خودْ به‏فرزندانِ‏شان مى‏سپارند و از پذيرشِ افرادِ محله‏هاى ديگر خوددارى مى‏كنند.

    هنگامِ چرخاندنِ چارچو، در دو طرفِ آن، در انتهاى چوب‏ها دو نفر كه سَبُكْ‏وَزن هستند، خود را به‏دسته‏هاى چهارچو مُتصل مى‏كنند و دست‏ها را به‏گونه‏اى ستونِ بدنْ قرار مى‏دهند كه در هنگامِ چرخيدنِ چارچو، به‏علتِ نيروىِ گُريز از مركز، تقريباً به‏حالتِ نيمه‏اُفقى درآمده و پاها در امتدادِ دسته، و سَر به‏طرفِ چارچو قرار مى‏گيرد. به‏اين افرادْ »لَنْگَرِ چارچو« مى‏گويند.

    يك باور:

    اعتقاد دارند كه اگر چارچو دُرُست نَچرخيد، سالِ خوبى در پيش ندارند. و اگر به‏يك طرف لَنگى داشت و به‏اصطلاح كول انداخت، يكى از بزرگانِ محله‏ى همان سمت مى‏ميرد. اين است كه سعى در هرچه بهتر چرخاندنِ آن مى‏كنند.

    × اهميتِ چارچو ×

    در ايامِ مُحرم به‏ويژه دهه‏ى عاشورا »چارچو« از اهميتِ خاصى برخوردار مى‏شود. حسينيه‏ها شلوغْ و مردمْ مشغولِ سوگوارى مى‏گَردند. روضه‏خوانى و سينه‏زنى رواج دارد. از شبِ هفتم به‏بعد به‏زنجيرزنى مى‏پردازند و به‏حسينيه‏هاى ديگر مى‏روند و محلات را دور مى‏زنند. در حاشيه‏ى چارچوها شمعدان‏هايى گذاشته‏اند و هركس نَذْرى دارد قَلمدان‏هاى شَمع را با خود مى‏آورد و به نيّتى كه كرده است در آن‏جا روشن مى‏كند.

    مادرها، پسرهاى سَرِ هفت دختر، يا فرزندانِ عزيزْنازى، يا بچه‏هاى كه نَذرِشان كرده‏اند تا ماندگار شوند را، تا هفت سالْ از زيرِ چارچو رَدِشان مى‏كُنند. بچه‏ها را به‏حمام بُرده و آن‏ها را به‏اصطلاح، طاهر مى‏كنند و بَر او لباسِ پاكيزه و تميز مى‏پوشانند و با مقدارى پَشمك، قند، شكر يا پول و يك بسته شمع به‏حسينيه مى‏روند. دو نفر از نيكوكاران يا خادمينِ حسينيه، در دو طرفِ چارچو مى‏ايستند و بچه‏ها را از مادرانِ‏شان مى‏گيرند و تا سه‏بار او را از زيرِ چارچو رَدْ مى‏كنند. مادرْ هرچه را كه با خود آورده است به‏خادمين مى‏دهد. آن‏ها هم چند حَبِ قند يا نُقْل يا اندكى پَشمكْ به‏عنوانِ تَبَرُّك به‏مادرِ كودك مى‏دهند.

    مادرْ شمع‏ها را روشن مى‏كند و مقدارى شيرينى و پَشمك بينِ اقوام و همسايگان تقسيم مى‏كند. اين رسم گرچه يك  آئينِ مذهبى است ولى چندان ارتباطى به‏سُوگوارى ندارد و نوعى شادىِ كودكانه در پى دارد.

    × باورهاى مردم در رابطه با چارچو:

    عده‏اى بر اين اعتقادند كه پسينِ عاشورا - شبِ يازدهم مُحرم - هَوْدَجى از آسمان فرود آمد و حضرتِ فاطمه‏ى زهرا(س( از آن پياده شد و به‏خانه‏ى خولى رفت و تَنورى كه سرِ امام حسين(ع( در آن بود تبديل به‏گُلستان كرد.

    برخى ديگر بر بُعدِ معنوىِ آن تكيه دارند و معتقدند كه هَوْدَجى از آسمان آمد تا مَعنويتِ امام و فلسفه‏ى قيامِ ايشان را از خاكْ به‏اَفلاكْ به‏پرواز درآورد. بازماندگانِ شُهدا مانعِ از اين كار مى‏شوند و به‏آن مى‏آويزند و رهايش نمى‏كنند. و لَنگرشدنِ كسانى كه هنگامِ چرخاندنِ چارچو با آن مى‏چَرخند، نِشانگرِ آن حادثه است.

    4- چَك‏چَكو

    به‏پاسِ احترامِ سَرْوَرِ آزادگان حسين‏اِبن على(ع( در عصرِ عاشوراى هر سالْ در استهبان مراسمِ عَزادارىِ ويژه‏اى برگُزار مى‏شود كه به‏آن »چَك‏چَكو« مى‏گويند. اين مراسم در سراسرِ ايران منحصر به‏فرد است.

    اين رسم درحقيقت شكلى سَمْبُليك (نُمادين( از اتفاقى بود كه بنابَر رواياتِ پاره‏اى از مُوَرِّخين، در عصرِ عاشورا، پس از شهادتِ سَرورِ آزادگان و يارانش افتاده بود. و اين پيشامد، همانا سنگ‏باران‏كردنِ پيكرهاى شهدا و خيامِ حَرَمِ امام‏حسين توسطِ لشكريانِ يزيد بود.

    مردم براين باورندكه درآن عهدْ سرِامام‏حسين(ع(را به‏دروازه شام آويزان كرده و بچه‏هاى شام مى‏آمدند و بَر سَرِ مباركِ آن‏حضرت سنگ مى‏زدند.

    تعبير ديگرى كه از اين مراسم كرده‏اند اين‏كه: لشگريانِ يَزيد پس از همه‏ى كُشت و كُشتارها، با اسب بر جنازه‏هاى شُهدا تاخته‏اند و اين صدا يادآورِ سُم‏كوبى اسبانِ اَشْقيا بر اَجسادِ اولياست.

    باورِ ديگر اين‏كه: لشگريان يزيد پس از به‏شهادت رسيدنِ امام حسين و يارانِ باوفايش، بسيار افسرده و سستْ اراده شدند. عُمَرِسَعدْ براى اين كه روحيه‏ى يأس بر سربازانش غالب نشود، دستور مى‏دهد تا رقص و پايكوبى كنند و شادى بنمايند. آهنگينِ بودن و حركاتِ موزونِ اين مراسم به‏نوعى تَداعى كُننده‏ى آن واقعه است.

    و يا اين تعبير كه واژه‏ى »چَك‏چَك« از صداى برخوردِ شمشيرها (چَكاچَك( گرفته شده است.

    »چَكْ‏چَكو« گرچه در عصرِ عاشورا اجرا مى‏گردد و نوعى عزادارى محسوب مى‏شود؛ ولى تمامى حركات و ريتميك بودنِ اشعار و موزون بودنِ حركاتِ رقص‏گونه‏ى افراد در »چَكْ‏چَكو« ، متفاوت بودنِ آن با تمامِ عزادارى‏هاى مرسوم را به‏خوبى آشكار مى‏كند.××× (1( به‏ويژه آن‏كه درگذشته‏اى نه‏چندان دور، ترجيع‏بندِ يكى‏از نوحه‏ها، فحشِ ركيكى بود (بر سَعدِ قُرُمْساق( كه نوحه‏خوان مى‏خواند و صدايش‏را مى‏كشيد و حاضران تكرارمى‏كردند و لبخندى برلبِ همگان مى‏نشاندند. ×××

    »چَك‏چَكو« درواقع نوعى تَعزيه و نمايشِ سنگ‏پَرانى است. زيرا عَزاداران با برداشتنِ دو سنگ××× (2( البته چون سنگ مى‏شِكَند و خُرد مى‏شود از دو چوبِ تراشيده‏شده‏ى دسته‏دار كه در مُشت جا مى‏گيرد استفاده مى‏كنند.  ××× و براساسِ آهنگِ گفتارِ مرثيه‏خوان، دست‏هارا بالاى سر بُرده و دوبار - با فاصله‏ى زمانى كم و پشتِ سرِ هم - سنگ‏هارا به‏هم مى‏زنند؛ سپس دولا مى‏شوند و سنگ‏هارا درميانِ پاها، دوبارِ ديگر با همان ريتمِ قبلى به‏هم مى‏زنند و پس‏از آن، قد راست مى‏كنند و روىِ يك پاشنه‏ى پا مى‏چرخند و يك قدمْ به‏جلو مى‏گذارند و در قدمِ بعدى، بى‏درنگ سنگ‏ها را بالاى سر برده و همان حركاتِ پيشين را تكرار مى‏كنند.

    عزاداران در يك رديف و بافاصله‏ى يك‏قدم ازيكديگر به‏صورتِ قوسى قرار مى‏گيرند و مى‏چرخند و مرثيه‏خوان درمركزِ دايره مى‏ايستد. به‏تدريج بر تعدادِ سوگواران افزوده مى‏شود و قوس، بزرگ و بزرگ‏تر مى‏گردد تا به‏صورتِ دايره‏اى درمى‏آيد. گاهى دايره ازوسعتِ ميدان افزون‏تر مى‏شود. آنگاه به صورتِ مارپيچى، دايره دوم شكل‏مى‏گيرد. مرثيه‏خوان نوحه‏اى بدين مَضمون مى‏خواند كه با خواندنِ هربيت، عزاداران فقط بيتِ اول‏را تكرار مى‏كنند:

 اين دلِ تَنگم، عُقده‏ها دارد

 گوييا ميلِ كَربَلا دارد

 اى يزيد اين سَر، بر تو مهمان است

 كَز لَبَش جارى، صوتِ قرآن است (تكرار(

 اى فرنگى در، مَجْلِسَت حاضر

 اين چه آيين و، اين چه ايمان است؟

 مَزن ظالم، چوبِ كين هر دَم، برِ لبِ پُرخون

 كين لبِ پُرخون، بوسه‏گاهِ خَتمِ رسولان است

 مَزن ظالم، چوبِ خود بَردار، پيش اين چشمانِ يتيمانش

 تو خود كُشتى، شاهِ دينم را

 مى‏كُشى اينك، عابدينم را

 آه و واى ياران، از دلِ زينب

 داد و فرياد از، مُشكلِ زينب

 مى‏روم بينم، در كجا زينب

 شِكوَه از شِمْرِ، بى‏حيا داره

 مى‏روم بينم، در كجا كُلثوم

 از غمِ اكبر، ناله‏ها دارد

 مى‏روم بينم، در كجا قاسم

 عيشِ دامادى، وين  به پا دارد؟

 اين دلِ تنگم، عقده‏ها دارد

 گوييا ميلِ كربلا دارد

 يا بكُش ما را، جاىِ آن بيمار

 چون‏كه اين بابِ، ما يتيمان است××× (1( نوحه از شمسِ اِسْتَهباناتى  ×××

    ×××

    اين رسم، تنها ويژه‏ى استهبان است و در شهرهاى اطراف اجرا نمى‏شود. گُمان نِگارنده بر اين است كه شايد اين رسم از باورداشت‏هاى مردمِ يزد اقتباس شده است. زيرا زردشتيانِ يزد هم مراسمى دارند كه در چَكْ‏چَك برگُزار مى‏كنند. شايد هم تشابه اسمى باشد؟

    در زمان كريمخانِ زند استادكارانِ يزدى كه به‏جهتِ ساختنِ مساجد و گُنبد و بارگاهِ پيرِمُراد و ساختمان‏هاى اَعيانى و حَفْرِ كاريزها به‏استهبان آمده‏اند، تأثيراتِ زيادى بر فرهنگِ مَردُمِ استهبان نهاده‏اند كه ازجمله همين مراسمِ عَزادارى چَكْ‏چَكو است.××× (2( با تشكر از: الياس دوام و محمدعلى دادور از مراثى‏خوان‏هاى مشهور و قديمى استهبان و همچنين ابراهيمِ افتخارى، جواد حسينى‏نژاد، محمدرضا حكمت آرا، صفدرِ دوام و ابوالفضلِ غضنفرنژاد. ×××

    × شامِ غريبان ×

    عاشورا شبْ يا شبِ يازدهمِ مُحرم، دسته‏هاى عَزادار در گروه‏هاى هفتْ هشتْ نفرى به‏دنبالِ هم روان مى‏شوند و در مَعابِرِ عمومى به‏عزادارىِ ويژه‏اى مى‏پردازند. سُوگواران روى پاها بر زمين مى‏نشينند و دست در گَردنِ هم حلقه مى‏كنند و به‏ذكرِ مصيبت مى‏پردازند و بسيار مُلايم و غم‏انگيز نوحه مى‏خوانند. اين مراسمْ بر خلافِ عزادارى‏هاى ديگر كه با سِنْج و طَبل و بلندگو و شيپور و كُتَل و عَلَمِ اَژدهاپيكر و موتورِ برق و لامپ‏هاى پُرنور و... همراه است، در كمالِ سادگى و آهستگى و بى‏پيرايگى و به‏دور از هرگونه جار و جنجالْ و در تاريكى و غُربتِ شب صورت مى‏گيرد.

    5- سفره و اِطْعام

    يكى ديگر از مراسمى كه در طولِ ماه‏هاى سوگوارىِ مُحرم و صَفَر و نيز ماهِ رمضان به‏ويژه در شب‏هاى احيا در استهبان انجام مى‏گرفت، رسمِ اِطعام بود. مى‏دانيم كه تا پيش از سالِ 1300 خورشيدى در استهبان به‏دليلِ انبوهىِ جمعيّت و محدوديتِ مَنابعِ اقتصادى، فقرِ گُسترده‏اى بَر مَردُمْ حاكم بود و يكى از بَلايايى كه مردمْ با آن دست به‏گِريبان بودند، سوءِتَغذيه بود. در آن دوران به‏راستى بسيارى از خانوارها شايد در طولِ سالْ تنها يكبار غذاى پخته مى‏خوردند. در چنين شرايطىْ پاره‏اى از مُتِمَكِنين به‏هر دليل و به‏هر رو، منابعىِ توليدى، وَقْفْ مى‏كردند كه از درآمدِ آن عُمدتاً در ماه‏هاى مُحرم و صفر غذاهاى گرم (انواع پلوها كه از برنج ساخته مى‏شد و خورشت‏هايى كه در سفره‏ى ايرانى رايج است( مى‏پختند و مردم را دعوت مى‏كردند تا پس از اِسْتِماعِ روضه‏ى سيدالشُهدا(ع( ناهار يا شام خورده و مراجعت مى‏كردند. اين نهادِ اِطعام، انصافاً در شرايطِ فَقرِ تغذيه‏اى آن سال‏ها، بسيار مؤثر عمل مى‏كرد. و باتوجه به‏اين‏كه مجالسِ مُتعددى از اين نوع در شهر تشكيل مى‏شد و هر يك از مردمِ فقير، در طولِ اين دو ماه، بارهاى مُتعدد به‏اين مجالسِ مختلف دعوت مى‏شد، از نظرِ تغذيه براى مردمِ فَقير، نقشِ مهمى اِيفا مى‏كرد. در دهه‏ى اولِ قرنِ 14 ه.ق در استهبان بيش از 12 مجلسِ اِطعامْ كه هر يك دستِ كم بيش از 20 بارْ پُخت مى‏كردند، وجود داشته است. (بيشترين تعدادِ پُخت در طولِ سال در يك منزل 162 پُخت در مُحرم و صَفَر و شب‏هاى جمعه و ايامِ وفات و ايامِ فاطميه و شب‏هاى احيا و اِفطارى بوده است و كَم‏ترين تعدادِ پخت، 20 پُختْ در دهه‏ى اولِ مُحرم بوده است(. رسمِ وَقْفْ در تَمَدن و فرهنگِ اسلامى از ديربازْ رسمى مُسْتَحْسَن درجهتِ ارائه‏ى خدماتِ اجتماعى شناخته مى‏شده است و مُتِمَكِنينِ استهبان به‏دليلِ ارزشِ اجتماعى‏ئى كه جامعه براى واقِفْ قايل بوده است، معمولاً بخشى از دارايى‏هاى خويش را بدين منظور اختصاص مى‏داده‏اند. مقايسه‏ى استهبان با شهرستان‏هاى اطرافِ آن، نشان مى‏دهد كه دراين شهر به‏نسبتِ وسعت و امكانِ اقتصادىِ آن، اين‏گونه مجالسْ بسيار بيشتر ازسايرِ شهرستان‏هاى هم‏جوار تشكيل مى‏شده‏است.

    چون دولتِ‏شاه در مَرحله‏ى سومِ اِصلاحاتِ اَرضى، دست به‏تقسيمِ اَملاكِ موقوفه ميانِ زارِعان زد، در دهه‏ى 1340 اين رسمْ به‏سرعت راهِ زوال پيمود. شايد در اين سال‏ها نيز اين‏گونه مجالس، ديگر نقشِ اجتماعىِ خويش را از دست داده باشد. در سال‏هاى اخير مردمْ به‏طورِ دسته‏جمعى در بعضى از روزهاى سوگوارىْ اقدام به‏بَرگُزارىِ اين‏گونه مجالس مى‏كنند، اما كَميّت و كيفيّتِ دهه‏هاى گذشته را ندارد. گرچه هنوز مُتولّيانِ بسيارى  از موقوفاتْ به‏پاره‏اى از وصاياىِ نياكانِ نيكوكارِ خود عمل مى‏كنند.

    6- تعزيه و شبيه گردانى

    عُمده‏ترين كاركردِ تعزيه و شبيه‏گَردانى، در روزِ عاشورا و سيزدهمِ مُحرم است. شِمْر با آن لباسِ سرخ‏رنگ و كُلاهْ‏خودى كه دو پَرِ طاووسْ زينت‏بخشِ آن است و سِپَر و جوشن و زِرِه و... و با آن چشمانِ از حَدَقه درآمده و سبيل‏هاى از بناگوش دررفته و با آن خِطاب‏هاى خشمگينانه و غضبناكِ خود، بيشترين تاثير را بر بينندگان و سوگواران  مى‏گذارد. شِمْر در حالى‏كه سوار بر اسبِ چَموشى است، شمشيرِ خود را بالا و پايين مى‏آورد و در هوا به‏چرخش درآورده و بر پُشتِ شبيه امام زين‏العابدين كه با غُل و زنجير بسته شده است، فرود مى‏آورد.

    × كاروانِ شام ×

    عصرِ روزِ سيزدهمِ مُحرم، تنها مُتولى و عَزادار و شبيه‏گَردانِ استهبان، حسينه‏ى تيروَنجان است. گرچه از همه‏ى شهر در آن شركت مى‏كنند ولى از ديرباز اين حسينه‏ى تيروَنجان و مسجدِ يزديان بوده است كه كاروانِ اسيران و بازارِ شام و طايفه‏ى بنى‏اَسد، شبيه سازى و راه‏اندازى مى‏كنند. با پارچه‏هاى رنگين، بازارِ شام درست‏مى‏كنند و عده‏اى ازكودكان درحالى‏كه مُلَبس به‏لباسِ عربى هستند و با زنجيرِ اِسارت به‏يك‏ديگر اِتصال يافته‏اند، به‏اسيرى مى‏بَرند. شُتران، نُشخواركُنان سَر و گَردنِ خود را بَر فرازِ سَرِ همه‏ى سوگوارانْ بالا نگه مى‏دارند. طايفه‏ى بَنى اَسد با لباس‏هاى زحمت‏كَشان، بيل و كُلَنگ بر دوشْ درحركت‏اند. برگِ درختانِ خرما تَداعى‏كُننده‏ى حال و هواى كربلا و عراق است.

    امسال (26اسفند1381( براى نخستين بار كاخِ يزيد را ديدم كه به‏اين مجموعه افزوده شده بود. يزيد با ريش و سيبلِ جوگندمى‏اش در هيأتِ فاتحانْ و در ميانِ لباس‏هاى فاخِر، بر كُرسىِ كاخش جاخوش كرده بود و به‏ديگران به‏ديده‏ى تحقير مى‏نگريست.

    در پيشاپيشِ اين اُسرا، اسماعيلِ پسران تعزيه‏خوان و شبيه‏گَردانِ مُسَلَّط و ماهِرِ استهبان در نقشِ شِمر و ديگر فرماندهانِ يَزيد با لباس‏هاى سُرخِ‏شان، سوارِ بر اسب به‏رَجَزْ خوانىِ خود مشغول بودند و بيشترين تاثير را بر سوگواران مى‏نهادند.

    از پيش‏كِسوَتانِ اَمرِ تعزيه در استهبان مى‏توان به‏مرحومِ اكبرِ نصير اشاره كرد كه در كارِ خود از مهارتِ ويژه‏اى برخوردار بوده است.

    پيش از وارد شدن بر اصلِ مطلبِ تعزيه و نوحه، لازم است از عزيزانى كه در گذشته و حال، با نوحه خوانى و تعزيه و مداحى و كارگردانى، بر سوگواران و عزادارانِ امام حسين (ع( بيشترين تأثير را نهاده‏اند، با ذكرِ نام‏شان - بر اساسِ حروفِ الفبا - اَداىِ دين نماييم. (بدونِ شك عزيزانِ ديگرى هم هستند كه با پوزش دسترسى به‏نامِ همه‏ى آن بزرگواران ميسر نشد( :

    آب باريكى، حاجى حسين - ارديبهشتى، حسين - ارديبهشتى، حميد - ارديبهشتى، غلام‏رضا - ارديبهشتى، قاسم - اكبرِ نصير - امانى، خليل - بادام‏شكن، حبيب - باقرى، حميد - بهترى، محسن - بيابانى، على آقا - پاكدل، اسماعيل - پرهيزگار، سيدعباس - پسران، اسماعيل - پَنارى، مشهدى محمود - جاويد، حسن - جاويدى آزاد، مشهدى نادعلى - جوهرى، حسين - جوهرى، على اكبر - حقيق، حسن - خالقى، حسن - خراسانى، ابراهيم - خوش اندام، شهيد على‏اكبر - خوش اندام، محمدحسن - دادور، محمدعلى - دالوند، سعيد - داوودى، آقاعلى - دوام، الياس - دوام، صفدر - دوستدار، حسن - ذاكرى، سيد على - رازى، حسين - رازى، ماشاءاللَّه - روشنعلى، محمود - زارع منش، محمدباقر - ساجدى، سيد رضا - سرفرازى، امير - سرودمند، اصغر - سعيد، فضلى - سليمانى، على اصغر - سيد غيبى - شاهين‏پور، محمد - شجعان، محمد - شعله، حاج محمد - شمسِ اصطهباناتى - صالح، آمعصوم - ضيايى، حاج حسن - عالى‏نژاد، محمدرضا - عليشاهى، حسن - غضنفرنژاد، محمد - غلامى، محمد - غيبى، ميرزامهدى - فرزانه، اصغر - فريبرز، ميرزابابا - فقيهى، محمدجواد - فقيهى، ميرزا يحيى - فقيهى، يوسف - قاسمى، على - قاضى‏پور، كربلايى‏جابر - قاضى‏پور، مصطفى - قريحه، مجيد - كارگران، خليل - كارگران، عباس - كارگر، حاج خليل - كارگر، محمدرضا - كشاورز، ميرزامحمدعلى - كفاش، مشهدى محمد كاظم - كوشش، حاجى - كيوانى، سيد رضا - گلزار، احمد - گلكار - گيو، خليل - مدحت، مجيد - مروتيان، مشهدى اكبر - معزى، سيد مظفر - معصومى، آمعصوم - معصومى، حاج اكبر - معصومى، غلامعلى - معصومى، محمود - معين الشريعه - موجودى، رضا - مهدوى، حسين - ميرزافتح‏اللَّه - ندافى، حاجى حسن - نورافشان، على‏رضا - وثوق‏منش، على - وثوق منش، محمود - وفادار، على - وفادار، على اكبر - يزدان‏مهر، خليل - يزدان‏مهر، محسن.

    تعزيه‏هاى گوناگونى در استهبان اجرا مى‏شده و يا بعضاً مى‏شود. به‏چند نوع از آن‏ها مى‏توان اشاره كرد: شِمر و امام زين‏العابدين، دوطفلانِ مُسْلِم، مَرْوانِ حَكَم، اسيرانِ شام و...

    براى نمونه گوشه‏اى از يك مَتنِ قديمىِ تَعزيه در استهبان آورده مى‏شود:

    × تعزيه ×××× (1( برگرفته از دفترِ تعزيه‏ى محمودِ روشنعلى (دست‏نوشته‏ى 1318/3/4(.  ×××

    × خطابِ اولِ شِمر به‏خودش:

 روزِ عاشوراست، مى‏خواهم زِرِه پوشَم به‏بَر

تيغ بَندم بَهرِ قَتلِ زاده‏ى خيرُالبَشَر

 خُود را بَر سَر گُذارم هم‏چو آتش پُر شَرَر

بَهرِ فرمانِ يَزيد، آن دَم بِبَندم من كَمَر

 چَكْمه را بر پا كُنم تا بشكَنم از ضَربتى

سينه‏ى سُلطانِ مَظلومان، حسينِ خون‏جِگر

 آريد يكى از مِهتَران، اسبِ مرا پيش

تا اين‏كه سوارش بِشَوم اين منِ بَدكيش

 زنبور صفت جسمِ حسين‏را بزَنَم نيش

لاحولِ ولاقوّة اِلا باللَّه

    × خطابِ شِمر به‏اثاثيه‏ى خودش

 اسبِ‏من اى رَه‏نَورد، وقتِ‏تَكاپوست

نازِسَر وصورتت،چوصورتِ‏آهوست

    جسمِ حسين را بكوب، مقصدِ من اوست!

 تانشود روزِجنگ، مُنْشَقّ ومَعكوس

مُطْرِبِ‏حَربى بزن زَمْزَمه‏ى كوس!

    ×

 خُودِ من اى آهنين كُلاهِ نِكوفر!

بر سرِ من باش، در ميانه‏ى لشگر!

    حافظِ من باش، زيرِ تيغِ دوپيكر!

 بَر تو زنم چار اَبلَق، از پَرِ طاووس!

مُطْرِبِ حَربى بيار زَمْزَمه‏ى كوس!

    ×

 در بَرِ خود مى‏كنم سِلاح، چنان فاش!

اى زِرِهِ تَنگْ‏حلقه، در بَرِ من باش!

    كُشته اگر مى‏شوم، مرا تو كفن باش!

 دانى‏چوجان‏دارَمت‏كنون‏بَرِخوددوس

مُطْرِبِ حَربى بيار زَمْزَمه‏ى كوس!

    ×

 بَر كَمَرِ خود ببندم اين كَمَرِ زَر!

تَنگ به‏عزمِ شهادتِ عَلىِّ اكبر!

    گر چه درختِ اُميدِ من بدهد بَر!

 بِيرَقِ نُصرت زَنَم به‏مَمْلِكَتِ روس!

مُطْرِبِ حَربى بيار زَمْزَمه‏ى كوس!

    ×

 چَكْمه‏تو دانى‏كه كَردمت زِچه بَرپا!

بشكنى از كينه، قلبِ حضرتِ زهرا!

    لرزه براندازيم به عالَمِ والا!

 بِيرَقِ نُصرت زَنَم به‏مَمْلِكَتِ روس!

مُطْرِبِ حَربى بيار زَمْزَمه‏ى كوس!

    ×

 تيغِ من اى تيزتر زِ ذَرّه‏ى الماس!

بى‏خبرى، بى‏خبر، زِ ضربتِ عباس!

    جسمِ عَدو كُن چو قطعه‏ى كَرباس!

 بِيرَقِ نُصرت زَنَم به‏مَمْلِكَتِ روس!

مُطْرِبِ حَربى بيار زَمْزَمه‏ى كوس!

    ×

 خنجرِخونريز،وقتِ‏جنگ‏وجدال‏است

راحتِ‏امروز، بَرمن و تو مُحال‏است!

    گَر نَبُرى سَر، براىِ من زَوال است!

 بِيرَقِ نُصرت زَنَم به‏مَمْلِكَتِ روس!

مُطْرِبِ حَربى بيار زَمْزَمه‏ى كوس!

    ×  اى سِپَر امروز، زآسمان خطر آيد

از سِپه‏ى شام، بانگِ اَلحَذَر آيد

    سايه‏ات امروز، بايدم به‏سر آيد

 بِيرَقِ نُصرت زَنَم به‏مَمْلِكَتِ روس!

مُطْرِبِ حَربى بيار زَمْزَمه‏ى كوس!

    × ايضاً خطابِ شِمر به‏خودش

 رأس و رئيسِ لشگرِ دَغا منم

در روزِجنگ،صاحبِ‏طبل‏و لَوا منم

 سوزد اگر وجود، از آتشِ جَهيم

امروز، قاتلِ خَلَفِ مصطفا منم

    × خطابِ شِمر به على ابن الحسين

 حُجت‏اللَّه، قُدرت‏اللَّه، عَصرِ نون والقَلم

سينِ ياسين، طاءِ طاها(طه(، واو و تين]هم[برتو جَم(جمع(

 نَسلِ اَژدَر دَر، غَضَنفَرْ فَر، على ابن الحسين

روزِ عاشوراست، بَهرِ كيست؟ اين كوس و عَلَم

 طبل! كو طبّال؟ مى‏دانى چه مى‏گويد چِها؟

اين چه آشوبى‏ست؟ ما مُرديم، اى گَردونِ چشم

 گوش كُن! شيپور مى‏گويد: تحمّل تا به‏كى؟

گَر شدم شه‏زاده اكبر، اَلاَمان از اين ستم

 يا بِكَش تيغ و بُرو در شام و بِنگَر مُدَّعى

يا بِكُن تسليمِ بيعت، نِه  به‏چشمِ ما قَدَم

    × خطابِ شِمر

 امروز عَرش را، به‏تَزَلْزُل درآورم

دستِ جفا زِ جَيبِ تحمّل، برآورم

 كارِ من است، كُشتنِ اولادِ مُصطفا

بُرَّم سَرِ حسين و، نَتَرسَم از خدا

 زينب‏دلش‏خوش‏است‏كه‏داردبرادرى

من بى‏برادرش كُنم از خنجرِ جفا

    × جوابِ خطابِ ابن سَعد

 زِمن،زِحالِ‏شَهِ‏نَشْعَتين،چه‏مى‏پرسى؟

گُذشت‏كارِحسين‏ازحسين‏چه‏ميپرسى

 تَنَش چه‏خانه‏ى زنبور،ازنشانه‏ى تير

سرش‏شكافته دَه‏جا،زِضَربتِ‏شمشير

 غَرَض، اميرِ سيه‏روىِ عالَمينم من

بيا بده تو جايزه‏ام، قاتلِ حسينم من

    × سئوالِ ابن سعد از شمر درباره‏ى وقايعِ كربلا

 اى شِمر تو بَرگو سخنِ‏كَرب‏وبَلا را

بَرگو كه‏چه‏كردى همه‏ى‏جوروجفارا

 بَرگو كه چه كردى تو به‏اولادِ پَيمْبَر

از كُشتن و آتش زدنِ آن اُسَرا را

    × خلعت دادنِ پسرِ سَعد به‏شِمر

 خِلعَت براى شِمرِ ستمگر بياوريد

چون لازم است، تاجِ سِكَندر بياوريد

 چون كُشته‏است، قاسمِ‏واكبر به‏كربلا

ازبَهرِاو طلا و زِبَرجَد بياوريد

    × خطابِ ابن سَعد

 قتلِ حسين تأخير شد، اى داد اى بى‏داد، هى

ايّامِ قتلش دير شد، اى داد اى بى‏داد، هى

 قتلِ عزيزِ فاطمه، از چه كَشَد طول اين همه؟

دارم من از آن واهمه، اى داد اى بى‏داد، هى

    × خطابِ ابن سَعد به‏شِمر(2(

 شِمرِشَريرِ بى‏حيا،از رَهِ‏كينه و جفا

سر زِ تنِ‏حسين‏جدا، گَرنكنى‏نمى‏شود

 ريشه‏ى‏آلِ‏مصطفى،گَرنَكَنى‏نمى‏شود

سر زِعلىّ‏اكبرش، گَرنَبُرى‏نمى‏شود

    × خطابِ ابن سَعد به على اكبر

 علىِّ اكبرِ ليلاست، مَردُمان به‏خدا

سُرورِسينه‏ى‏زهراست،مَردُمان‏به‏خدا

 شبيه‏خَتمِ‏رُسُل،ماهِ‏مشرقين‏است‏اين

نَه‏مصطفاست‏على‏اكبرِحسين‏ست‏اين

    × جوابِ خِلعَت خواستنِ شِمر از پسرِ سَعد

 خاطرم را شاد كردى، خاطرت شاد اِبن‏سَعد

خدمتت ما را نخواهد رفت از ياد اِبن‏سَعد

 خود برو در سايه و، بِنْشان ميانِ آفتاب

عابدين و زينب و كُلثومِ ناشاد، اِبن‏سَعد

    × خطابِ شِمر

 شِمرم كه به‏ابليسِ لَعين هم‏بازم

جُغدِ ويرانه‏ام و با دِگران پروازم

 صفت و ذاتِ مرا تيره كُند عالَم را

علّت آن است كه دندانِ طمع اندازم

    × جوابِ خطابِ شمر(2(

 زاده‏ى سَعدِ بى‏حيا

از رَهِ كينه و جفا

 سر زِ تَنِ حسين جدا

تا نَكُنَم نمى‏شود

 ريشه‏ى آلِ مصطفا

تا نَكَنَم نمى‏شود

 سر زِ علىِّ اكبرش

تا نَبُرَم نمى‏شود

    × آخرين خطابِ شِمر

 شُكرِخدا كه هرچه طلب‏كردم ازخدا

برمُنتهاى مَطلبِ‏خود كامران شدم

 كُشتم‏حسين و گَشت‏عيالش اسيرِمن

نزدَ يزيد، خسروِ كُلِّ جهان شم

    × خطابِ شمر به طبّال

 زنيد طبلِ بِشارت برون زِ اندازه

كُنيد داغِ اهل بيت را تازه

    طَبّالِ خوش منظر، بكوب اين طبلِ خوش هنگام را

    × خطابِ به‏امام زين العابدين

 عابدين!

 عابدين!

 اى على ابن الحسين!

 اى خَلَفِ پادشهِ بَدْر و حُنين

 تو بيا و بنشين در بَرِ من

 تا سخنى چند به‏پابوسِ همايونِ شما بنده كنم عَرض

 كه گرديده به‏من فَرض

 پدرت كُشتم و دست از تَنِ عباسْ جدا گَشت از اول

 عروسى بَرِ قاسم به‏عَزا گَشت مُبَدّل

 گُلِ باغِ حسينْ شِبه پيمبَر كه بُوَد نامِ شريفش على اكبر

 هدفِ تيرِ جفا گَشت

 عابدين!

 عابدين!

 نمانده دِگَر از نسلِ حسين جز تو كسى عابدِ مُضطر

 تو هم از جَهْل فرود آى و كُن بيعتى از صِدق و صفا

 خود به‏يزيد آن سگِ ملعونِ دَغا

 تا كه رهايت كنم از بند و برو سوىِ مدينه

 عابدين!

 گَر تو كَلامم نَدهى گوش

 به صَد هوش

 چنان جور و جفايى بنمايم به‏تو و زينب و كُلثوم

 عيالِ شَهِ دين

 جمله زِ كين

 پاىِ بِرِهنه

 به‏دَر و دشت و بيابان بدوانم

 به توىِ خارِ مُغيلان بكَشانم

 به بَرِ تختِ يزيد آن سگِ سگ‏زاده‏ى بى‏شَرم و حيايت برسانم

 كه شود مويه‏كُنان، نوحه‏كُنان، سينه‏زنان

 جمله امامان و ضعيفان و شريفان

 اَلْغَرض، گفتم و رفتم

 تو خواه از سخنم پند بگير، خواه مَلامَت

 هيچ دانى كه نباشد به‏دلم رحم

 تو چون عابدِ مُضطر؟!

 تو هم هرچه صَلاح است بفرما

    × جوابِ عابدين به ابن سعد

 اى اِبن سَعد، ما همه فرزندِ حيدريم

برجِن و اِنس‏و جمله‏ى‏آفاق‏سَروريم

 جُرمى‏نكرده‏ايم و كسى‏را نكُشته‏ايم

اين دَمْ اسيرِ شِمرِ شَريرِ ستمگَريم

    × جوابِ ابن سعد به زين العابدين

 عابدين!

 عابدين!

 من دشمنم به‏حيدر، اگر زِ آلِ‏حيدرى

برجِن‏و اِنس و جمله‏ى‏آفاق‏سَرورى

 كارى نكرده‏اى تو به‏دلخواهى يَزيد

اينك اسيرِ شِمرِ شَريرِ ستمگرى

    × خطابِ شِمر به ابن سعد

 سلامِ من به‏تو اى اِبن سَعدِ بدآيين

بدان كه آمده‏ام من به‏ياريت از كين

 كه‏عَرْصه تَنگ‏نِمايم به‏شاهِ كَرب‏وبَلا

كنم اسير، عيالِ حسين زِ راهِ جفا

 منم بزرگِ عِراق و منم اميرِ زَمَن

منم دِلاورِ ايّام، شِمرِ ذِالجوشن رسانده‏است پيامت چنان عُبيدِزياد

كه‏بايدت‏بحسين‏حَرب‏وداو مردى‏داد

 اگركه نيست تورا باحسين سَرِپيكار

بروبه‏كوفه‏كه‏هستم‏به‏جاى‏تو، سَردار

    × جواب ابن سَعد به شِمر

 عليكِ من به تو اى  شِمرِ بدآيين

يقين به‏كَرب‏وبَلا آمدى تو از رَهِ كين

 نوشته است به من نامه گَر عُبيدِ زياد

اطاعتش بنمايم، هر آن چه بادا باد!

 رسيده است به من نامه‏ى يَزيدِ پَليد

كه سِبطِ پاكِ پيمبَر كُنم زِ كينه شهيد

 منم بزرگِ عِراق، اِبن سَعدِ بَد اَخْتَر

منم كُشنده‏ى عباس و قاسم و اكبر

 منم‏كه زينبِ‏زارش اسير و خواركنم

به راهِ شام، به روى شتر سوار كنم

 خِطابِ من به‏شما اى سَرانِ لشگرِمن

تمام، پاى پياده دويد در بَرِ من

 تو اى سَنانِ‏اَنس! شورِكينه، مانعِ‏آب

كه اهلِ بيتِ پيمبَر شوند زار و كباب

 برو تو شِمر، بكُن با حسين سرِ پيكار

كه‏در جِنان، پدرش بَهرِاو شود اَفگار

    × خطابِ شِمْر به اِبن سَعد

 سلامِ ما به تو اى اميرِ كشورِ جَم

كَمَر به‏حُكمِ‏تو امروز بسته‏ايم‏محكم

 اِطاعت بِنِماييم هر چه فرمايى

براى اين كه تو سالارْ بَر سرِ مايى

 اَيا امير! منم شِمْرِ از خدا غافل

منم به كُشتنِ فرزندِ مصطفا، مايل

 اگر كه قطع شود هر دو دستم از پيكر

مگر زِ بيخ كَنم نخلِ قامتِ اكبر

 اَيا امير! كَمَر بسته‏ام به حُكمِ يَزيد

كه تا به شام بَرَم اهلِ بيتِ شاهِ شهيد

 بُريده باد دو دستم زِ خنجرِ الماس

اگر جدا نكنم دستِ حضرتِ عباس

 زنيدطَبل! كه‏زينب به‏شام‏خواهدرفت

سَرِ برهنه، نَه با احترام خواهد رفت

    × خطابِ شِمْر به امام زين العابدين

 اى على‏اِبن‏الحسين! اى سَرورِ جِن و بَشر!

گوش كُن! بشنو زِ من، اكنون كلامى مختصر!

 اولاً در كربَلا وارد شدم از راهِ كين

آب بَستم من زِ روى اهلِ بيتِ شاهِ دين

 يا بيا تسليم شو، بِنما يَزيد از خود رضا

يا بِكَش تيغ و مَترس اى شَه، زِ تقدير و قضا

 براى سلطنتِ مِلْكِ رى شدم مأمور

كه سَر بُرَم زِ حسين و روان كُنم به تَنور

    × جوابِ امام زين العابدين  به شِمر

 مَزن اى شِمرِ دونْ من ناتوانم

شكست از ضربِ خنجرْ استخوانم

 عليل و زار و بيمارمْ چه سازم

به دستِ تو گرفتارمْ چه سازم

 اَيا شاهِ نجف بر من نظر كن!

بدين دشتِ بَلا يك دَم گُذر كُن

 زِ سوزِ تشنگى جانم كباب است

زِ جورِ شِمرِ دون حالم خراب است

    × سقا به امام گويد:

 بيا بنوش تو آب اى وَصىِّ پيغمبر

شوم فداى تو كاكُلِ علىِّ اكبر

    × امام گويد:

 چه‏گونه آب خورم اى‏خدا، منِ‏بيمار؟

كه تشنه جان بِسِپُرد باب و من شدم اَفگار

    × خطابِ شمر به امام

 كى‏گذارم‏كه‏خورى‏آب،شَهِ‏تشنه‏جگر

ازدلِ‏سختِ‏من امروز، ندارى تو خبر

 من‏همانم‏كه زِ روىِ پدرت‏بستم‏آب

من‏همانم‏كه زِظلمم‏شده قلبِ‏تو كباب

    × خطابِ شمر به امام حسين

 ايا سلطانِ عَرشْ ايوان، خاقانِ مَلِك لشگر

سَما تَحت و بَلا رَخت، على صَفدر محمد فَرّ

 اگر بشناسى اى شَه، من همان شِمرم كه در صِفّين

بُدَم من چند روز آن جا اسيرِ مالِكِ اَشْتَر به زندانبان بگفتم روزى اى مردِ نِكو سيما

اگر آمد حسين اِبن على، بَر من خبر آور

 برفت و ساعتى بُگْذَشت، آن مردِ زندانبان

بگفت اى شِمر، آمد نورِ چشمِ ساقىِ كوثر

 دو دست بَر سَر زدم، همچون، حَزين ناله برآوردم

فُغان و ناله‏ام بُگْذَشته شد از چرخِ نيلوفر

 رهانيدى مرا از قيد، هم از بَند و از رحمت

كشيدى دستِ شَفْقَت را، گَهى بَر رو، گَهى بر سَر

 همان وقتت بگفتم من، تلافى مى‏كنم روزى

كنون وقتِ تلافى هست، اى شاهِ مَلائك فَر

 اگر حُكمِ عُبيدُاللَّه باشد بَر سَرم امروز

نِشانم زينَبَت را بر عَزايت، روىِ خاكستر

 اَيا بِن سَعد، تأخير از چه دارى؟ جنگ بر پا كُن

به ميدان است، حسين ابن على، آن شاهِ بى‏لشگر

 اَيا خنجر! شده وقتى كه پُر آبت كنم از خون

زِ من غُرِّشْ، زِ تو بُرِّشْ، در اين ميدانِ پُر لشگر

 اَيا اى مَركَبِ رهبر، تو با من هَمرهى بِنْما

در اين صحراى پُر خوف و در اين ميدانِ پُر آذر

 پس از قتلِ حسين اِبن على آن شاهِ مظلومان

رِكابت را طلا سازم، بسازم زين‏ات از اَحْمَر

 پس از قتلِ حسين در مُلْكِ رى گَرديم آسوده

خوراكت گاه قند و گَه نبات و شير با شِكِّر

 بُرون آرَم قَلمدان را، نويسم شرحِ ميدان را

زِ احوالِ دليران را، تمامى زَاوّل و آخر

    × تعزيه خوانى امام حسن

 امروزْ روزِ قتلِ‏حسن، پورِحيدراست

روزِ عَزا و ماتمِ سِبطِ پيمبَر است

 شادى اگر كسى بِنِمايد در اين عَزا

بى‏شَك‏وشُبهه‏تُخمِ‏زَنانَسلِ‏كافراست

    × خطابِ مَروانِ حَكَم به عايشه

 سلامِ من به تو عايشه‏ى جفاگُستر

به‏آنكه‏نعشِ‏حسن‏راحسين بسته‏جگر

 خيالِ اوست كه در نزدِ قبرِ شوهرِ تو

كُنند دَفن، حسن، پورِ حيدرِ صفدر

 يقين شكسته شود حُرمَتِ رسولِ خدا

بشو تو مانعِ ايشان، زِ دَفْنِ آن سَرور

 بيا باشترِمن شو سوار و كُن‏تو شتاب

كه تا حَسَن نسپارند نَزْدِ پيغمبر

    × جوابِ عايشه به مَروانِ حَكَم

 اَيا اميرِ جهان! حُكم كُن بر اين لشگر

زنند تير به نَعشِ شَهِ بُلند اَختر

 نَه‏خوف‏كُن زِحسين‏و برادرش‏عباس

ازين‏قبيله‏مكُن‏هيچگونه‏خوفُ‏هِراس

 اگرچه گَشته دلش پاره‏پاره ازاَلماس

دوباره داغ گذارند بر دلِ عباس

    × مروان گويد:

 خطابِ من به شما اى گروهِ بَد آيين

زنيد ناوَكِ كارى به پيكرِ شَهِ دين

 زنيد تير به نَعشِ امامِ پاره جگر

كه در بهشت بِنالد جنابِ پيغمبر اگرچه هست عزيزِخدا و سِبطِ رسول

كُنيد جِسمِ شريفش چه خانه‏ى زنبور

 كُنيد حمله به تابوت، اَندر اين صحرا

كه‏خون‏رَوانْشَوَدازچشمِ‏مادرش‏زهرا

 اَيا گروه، زِ عايشه حُكم شد جارى

زنيد حمله به تابوت، ناوَكِ كارى

    × عباس گويد:

 اى ظالمِ زمانه، مَروانِ بى حيا

ازشرق‏تابه‏غرب، بُوَد باتو گَر سپا]ه[

 كارى به روزگارِ تو عايشه آورم

تا روزِ رستخيز نرويد دِگَر گيا]ه[

    × مروان گويد:

 اى گُلِ باغِ على اى گُلِ گُلزارِ رسولِ مَدَنى

 تو بيا و بنشين و بشنو

 غُرِّشِ كوس و كَرِنا را

 ببين لشگرِ ما را

 همه در بَرّ، پلنگ و

 همه در بَحر نهنگ و

 همه آماده‏ى جنگ و

 همه جنگى

 همه زنگى

 هَمَگى تخمِ شياطين

 همه لامَذهب و بى دين

 بين آمده لشگر

 زِ خَتا و خُتَن و چين و زِ ماچين

 سَمَرقند و بُخارا اُروميه و قُسْطَنْطَنيه مصر و دَمشق حَلَب و بندرِ عباس اِلا سمتِ بُخارا

 تو اگر خواسته باشى كه كُنى

 نَعشِ حسن خاك

 كُنم چشمِ شريفِ تو به صد چاك

 اَيا زاده‏ى حيدر!

    × عباس گويد:

 اى ظالم

 تو بيا و بِنِشين و

 ببين لشگرِ شاهَنشَهِ خوبان

 همه چون سرو به بُستان

 همه چون نى به نيستان

 همه بُلبُل به گُلستان

 اگر از بَهرِ تو لشگر

 زِ خَتا و خُتن و چين و زِ ماچين

 سَمَرقند و بُخارا اُروميه و قُسْطَنْطَنيه مصر و دَمشق حَلَب و بندرِ عباس اِلا سمتِ بُخارا به خدا در دلِ عباس

 نَه ترسى، نَه هراسى

 كه همى تيغ كَشَم از كَمَر و

 نَعره زَنم از جگر و

 ياد كنم حيدر و

 هى لشگرت از هم بِدرانم

    × حسين گويد:

 اى برادر بيش وقتِ جدالت نَبُوَد

پدر و جدّت از اين كار رضايت نَبُوَد

    × مَروان گويد:

 عباس!

 عباس!

 بى برادر شده‏اى

 پشت ندارى به خدا

 خاك بر سر شده‏اى

    × عباس گويد:

 تا كه عباسِ جوان زنده بُوَد اى سگِ دون

كى گُذارد كه شود نعشِ حسن غرقه به‏خون؟

    × خطابِ روزِ سيزدهم

 امروزهست، روزِدفنِ شهيدانِ كربَلا

شُكرِخداكه‏گَشت‏حسين سر زِتَن‏جدا

 كرديم‏فرقِ‏اكبرِ مَه‏روىْ‏ش، غرقِ‏خون

تيغ ازگلوى اصغرِ شش ماهه شد رها

 شد حجله‏گاهِ قاسمِ داماد، قتلِگاه

هم نوعروس بَر غمِ داماد، مبتلا

 آتش زدم به خيمه‏ى اولادِ فاطمه

نزدِ يَزيد، عهدِ خودم كرده‏ام وفا

 كردم روان به شامِ بلا، دخترِ على

بستم دو دستِ سيدِ سجاد، از قفا

 زان‏وعده‏اى‏كه‏داد يَزيدم به‏مُلْكِ‏رى

بايد كُنند آلِ على در خرابه جا

    × خطابِ شمر

 ُكرِخدا كه هرچه طلب كردم از خدا

بر مُنتهاى مَطلبِ خود كامران شدم

 كُشتم‏حسين و گَشت‏عيالش اسيرِمن

نزدَ يَزيد، خُسْروِ كُلِّ جهان شدم

 بَستم دو دستِ عابدِ بيمار از جفا

رأسِ حسين زِ جور نِمودم به تير رها

 عباس پاره پاره شد از خنجرِ جفا

كردم عيشِ قاسمِ نوكدخدا عَزا

 زينب دلش شكست زِ مرگِ برادرش

ليلا قَدش خميده شد از داغِ اكبرش

 پامالِ سُمِ اسب نمودند تنِ حسين

تيرِ ستم گذشت زِ حلقومِ اصغرش

    × خطابِ مَروانِ حَكَم امروز خاك بَر سرِ اَفلاك مى‏كنم

نَعشِ حَسَن زِ تيرِ جفا چاك مى‏كنم

 چون دشمنم به‏حيدر، بر سِبطِ مُصطفا

نسلِ على زِ روى زمين پاك مى‏كنم

 مانع شوم زِ دفنِ حسن آن امامِ دين

قلبِ عزيزِ فاطمه خشمناك مى‏كنم

 نسبت به خاندانِ على از رَهِ جفا

ظلم‏وستم چه‏دوره‏ى ضحاك مى‏كنم

 سوزم اگر به‏آتشِ‏دوزخ به‏روزِ حَشْر

برفَرقِ‏ياورانِ حسن خاك‏مى‏كنم××× (1( با سپاس از: اسماعيل پسران، محمود روشنعلى، الياس دوام و محمدعلى دادور از مراثى‏خوان‏ها و شبيه‏گردان‏هاى مشهور و قديمى استهبان و همچنين سيد مسيح تقوى، ابراهيم افتخارى، محمدرضا حكمت‏آرا، ابوالفضل غضنفرنژاد، سيدحسن كشفى، صفدر دوام، حميدرضا فتحى حقيقى، ابوذر نوبخت.  ×××

نوحه‏ها

    اى گلِ خوش رايُحَه‏ى اَلرَّحمان

 اى‏گلِ‏خوش‏رايُحَه‏ى‏اَلرَّحمان

عَلَّمَ الْقُرانَ خَلَق‏اِلانسان××× (1( اين نوحه با استفاده از آيه‏هاى 1 و 2 و 3 و 5 و 6 و 27 و 59 و 63 و 73 سوره‏ى »الرحمان« قرآنِ كريم سروده شده است.  ×××

 اكبرِ تو اصغرِ تو شد شهيد

وَاَلشَّمسُ وَالقَمَرُ بِحُسبان

 شاهِ شهيدان به سكينه گفتا

جانِ پدر كُلُّ عَلَيها مَن‏فان

 ياور و يارانِ‏تو گشتند شهيد

وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدان

 شمرِ مَرو جانبِ خيمه‏گاه

حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِى‏الخِيام

 شاهِ‏شهيدان چو بديد ابنِ‏سعد

گفتُ وَ مِن دُونِهِما جَنَّتان

 گفتُ يزيد با لب و دندانِ شاه

كَاَنَّهُنَّ اَلياقُوتُ وَالمَرجان××× (2( با سپاس: از خليلِ گيو و با استفاده از دفتر نوحه‏ى محمود روشنعلى  ×××