نگاهی گذرا به استهبان

موقعیت طبیعی و جغرافیای استهبان

شهرستان استهبان در شرق ناحیه مرکزی استان فارس وبین 54 درجه و 4 دقیقه ی طول شرقی و 29 درجه و 9 دقیقه ی عرض شمالی قرار گرفته است .

این شهرستان در استان فارس و از شمال به دریاچه بختگان ، شمال خاوری و خاور به شهرستان نی ریز ، جنوب و جنوب خاوری خاوری به شهرستان داراب و از جنوب و جنوب باختری به شهرستان فسا محدود می باشد . مساحت شهرستان 5/1968 کیلومتر مربع است که 6/1 درصد کل مساحت استان را در بر می گیرد .

کل مساحت شهرستان استهبان از 60 درصد کوهستان ، 10 درصد جنگل و 30 درصد جلگه پوشیده شده است .

آب و هوای شهرستان استهبان به طور کلی معتدل (در تابستان 38+ و در زمستان 4ـ) میزان متوسط بارندگی 282mm ، ارتفاع از سطح دریا 1747 متر ، فاصله هوایی از تهران 777 کیلومتر و بلندی کوه جنوبی آن 1850 متر است .

جمعیت کل شهرستان برابر با سرشماری سال 1355 حدود 30 هزار و در سال 1365 برابر با 55225 نفر (مرکز شهرستان ، 28343 نفر) و در سال 1370 بالغ بر 62541 نفر بوده است .

مردم استهبان دارای نژاد آریایی ، زبان فارسی ، دین اسلام و مذهب دوازده امامی می باشند .

مرکز شهرستان ، شهر استهبان با جمعیتی معادل 33829 نفر به فاصله 185 کیلومتری خاور شهر شیراز قرار دارد . شهرستان استهبان دارای دو بخش مرکزی ایج و رونیز و دهستان خیر است .

وجه تسمیه استهبان

استهبان ، از واژه پهلوی « اِسته ، اَسته ، هَسته» + «بان» به معنای نگهدارنده تشکیل یافته است . از گذشته های بسیار دور مردم استهبان در کاشتن و برپایی درختان میوه دار و نگاهبانی آن تلاش وافری از خود نشان داده اند و بی مناسبت نبوده است که به استهبان ، بعنی جایی که مردمانش به نگاهداری و نگاهبانی از میوه های هسته دار اشتغال دارند ، نامور شده اند .

ابن بلخی در فارسنامه خود «اصطهبان» و حمدالله مستوفی در نزهت القلوب «اصطهبانان» آورده است . حاج میرزا حسن حسینی فسائی در فارسنامه خود می نویسد : «در اصل استهبانات است و «سته» انگور است . فارسیان «ات» را در آخر کلمه آورده اند تا افاده معنی جمع کند . مانند گرمسیرات و بلوکات و «الف» در اول برای زینت است و بعد از استیلای عرب «سین» را به «صاد» و «ت» را به «طا» مبدل نموده و برای بسیاری از باغ های انگور و فاریابی در کوه و دشت این قصبه به این نام گفتند که گویا مردم آن ، همه باغبان انگوری اند» .

جغرافیای تاریخی استهبان

در متون پیش از اسلام نامی از اصطهبانات برده نشده است . کتاب های باستانی این سرزمین را جزء «کوره ی دارابگرد» یکی از ایالات پنجگانه فارس می دانند .

نخستین متنی که اشاره به منطقه استهبان در آن به چشم می خودر کتاب جغرافیای استخری اثر «ابو اسحاق ابراهیم استخری» به نام «المسالک و الممالک» است که در میان اشاره به مکان های دیگر ، « استهبانان» را در ردیف مناطق سردسیر پارس نام می برد . در قرن چهارم ، استهبان یکی از مناطق سردسیر فارس بوده که به تدریج رو به آبادانی نهاده و در قرن هفتم به شهرکی پر درخت مبدل می گردد .

آنچه از اسناد برمی آید «اصطهبانات» تا سال 756 ه.ق چندان آباد نبوده و قصبه ای از شهر «ایگ» ، (ایج امروزی) بوده که در آنجا به مرکز حکومت خاندان شبانکار بوده است .

حکومت شبانکاره که به مدت سه قرن بر شرق فارس حکمروایی داشتند ، از سال 448 ه.ق آغاز گردیده بود ، تا سال 742 ه.ق که شخصی به نام ملک اردشیر به حکومت رسید ادامه داشت و چون ملک اردشیر از انیر مبارزالدین محمدمظفر پدر شاه شجاع – معاصر خواجه حافظ شیرازی – از خاندان آل مظفر اطاعت نکرد در سال 756 ه.ق مرکز شبانکاره تسخیر شد . ملک اردشیر گریخت و تمام خاک شبانکاره به تصرف آل مظفر درآمد . دولت شبانکاره پایان یافت و از این پس اصطهبانات مرکز این بلوک شد .

کریم خان زند در حوالی سال های 1180 ه.ق فرزند کوچک خویش «نظر علی خان» را به حکومت شرق فارس منصوب کرد و رسما به عنوان کارگزار جدید این ضابط خردسال ، «محمدعلی بیگ ذوالقدر جهرمی» را به ضابطی شرق فارس منصوب کرد . کارگزار جدید که خود اهل و ساکن جهرم بود ، استهبان را از میان شهرستان های پنج گانه ، به دلیل آب و هوایی ییلاقی و خوش آن به عنوان مرکز کارگزاری اختیار کرد و بدین شهرستان عزیمت نمود و حکومت شرق فارس را در استهبان پایه گذاشت . ولی احفاد وی در حفظ ان چندان کوشا نبودند .

با کودتای اسفند 1299 خورشیدی و استقرار رضاشاه در سلطنت ایران و رواج ظاهری مشروطیت روش حکومتی تغییر کرد . با تقسیمات جدید کشوری شهرستان فسا مرکز شرق فارس گردید که با سه بخش داراب ، نی ریز و استهبان مجموعه شهرستان را تشکیل می دادند .

در سال 1316 وزارت کشور کسی را به فرمانداری فسا منصوب می کرد و کسانی را به عنوان بخشدار به بخش های تابعه می فرستاد . در سال 1337 استهبان از فسا منتزع و به صورت فرمانداری درآمد . و بر اساس تصویب نامه هیات وزیران و پیشنهاد وزارت کشور در تاریخ اول آبان ماه 1353خورشیدی از اصطهبانات به استهبان تغییر نام یافت و «سابنات» نام محلی «استهبان» است .

اقتصاد تولیدی استهبان

انجیر

وجود بیش از دو میلیون درخت انجیر در دامنه کوه های استهبان علاوه بر مناظر بدیعی که در جهان کم نظیر است و هر بیننده ای را به حیرت وامی دارد ، نشانگر تلاش و سختکوشی مردمی است که به امکانات ابتدایی ، طبیعت را به مبارزه طلبیده و بر آن چیره گشته اند .

سالانه حدود 20 میلیون کیلو انجیر در این منطقه تولید و به مصرف داخلی و خارجی می رسد .

بادام

از دیگر محصولات استهبان بادام است که به دو صورت «آبی» و «دیم» به دست می آید .

زعفران

زعفران استهبان در نوع خود بی نظیر است و سالانه در حدود 1000 کیلو زعفران در این شهرستان تولید می شود .

انگور

در گذشته انگور یکی از محصولات پربرکت استهبان بوده است وجود دستگاه های شیره پزی «کُرُش» و اِشبَنگ های فراوان مویز در سراسر کوه های بَش ، بَرَه و توده گواه این مدعاست .

آثار باستانی

مهمترین جاذبه های تاریخی شهرستان استهبان مربوط به دوران ساسانیان می باشد . «چهارطاقی یا معبد سنگی و تخت بهمن ایج ، استودان های قلعه دختر ، شکفت غار گبر رونیز و ...»

همچنین مجموعه قلعه ی دارالامان ایج استهبان که زمانی محل حکومت پادشاهان شبانکاره بوده است . تعدادی برکه در کوه اِشبَه استهبان وجود دارد که گذشتگان در دل کوه ترشیده اند و به چهل برکه یا چهار برکه شهرت دارد .

از دوران صفویان ، برکه صفوی را می توان نام برد . که در تاریخ 1067 ه.ق بر سقف خود دارد .

محلات استهبان

استهبان دارای محلات قدیمی کزمان ، تیرونجان ، اهر ، میری ، کوچه شاه ، پنار ، خلوت ، انارستان می باشد . خیابان کشی های امروزی موجب تغییراتی در آنها شده است .

شهرها ، بخش ها و روستاهای شهرستان استهبان

بخش ها و روستاهای شهرستان استهبان شامل ایج – رونیز -  خیر و گرده است .

ایج :

زمانی مقر حکومتی خاندان شبانکار بوده و شرق استان فارس را فرمانروایی می کرد .

رونیز :

در 25 کیلومتری باختر استهبان و 45 کیلومتری شمال فسا و 150 کیلومتری خاور شیراز و در مسیر جاده ی استهبان به شیراز قرار گرفته است .

رونیز گرچه درحال حاضر به صورت شهر رونیز درآمده ؛ اما همچنان یکی از بخش های شهرستان استهبان محسوب می شود و توسط بخشدار تعیین شده از سوی فرمانداری استهبان اداره می شود و خود فاقد فرمانداری است .

خیر :

خیر بر وزن پیر یکی از دهستان های شهرستان استهبان است که به مجموعه ای از روستاهای کوچک و بزرگ اطلاق می شود که در سواحل جنوبی دریاچه بختگان و در شمال شرق باختری استهبان و در 24 کیلومتری آن واقع شده است .

گویا در زمان ساسانیان ، خیر بسیار آباد و پررونق بوده است و اردشیر بابکان در همین منطقه متولد می شود .

بلوک خیر در سال 1345 دارای 3912 و در سال 1355 دارای 5707 و در سال 1365 به 9128 نفر رسیده است .

روستاهای خیر شامل : ماه فرخان ، بِنَوان ، دستجرد ، دربندان ، دامنه ، لایِ خِرَمی ، خانه کِت ، قَشَم قاوی ، سهل آباد ، مبارک آباد و بالاخره محمد آباد است .