نام‌آوران استهبان - وعاظ، مشاهير، فقها

 سيدجعفرِ كشفي-1191ق. استهبان - 1267 بروجرد-
    سيدجعفر ِكشفي فرزندِ سيدابواسحاقِ دارابي در حدودِ سال‏هاي 1191 ق. در استهبان متولد گرديد. پدرش از داراب به‏استهبان آمده و مُتَوَطِّن گرديده است. مادرش دخترِ مرحوم شيخ حسينِ بحراني است. گويند اندكي از تحصيلاتِ مقدماتي‏اش را نزدِ مادرِ دانشمندش آموخته و پس از مرگِ مادر براي تكميلِ تحصيلات رَهسپارِ به‏يزد شده و مدتِ سه الي چهار سال در يزد سكونت مي‏كند و كاملاً از سطوح فارغ مي‏شود و در سنِ نوزده سالگي -حدودِ سنه‏ي 1211ه.ق- به‏نجفِ اشرف مُشَرَف مي‏شود. مدت‏ها به‏رياضتِ شاقه مشغول گرديده و اَبوابِ مُكاشفات را بر خود باز ديد و از محضرِ سيدمهدي بَحرالعلوم بهره‏ها گرفت. در علومِ مختلف ازقبيل: اصول، فِقه، مَعاني بيان، مَنطق، تفسير، كَلام، طِب، رياضي، حكمت و اخبار تَبَحُر يافت. سپس در زمينه‏هاي مختلفِ علمي كتاب‏هاي مناسب نِگاشت و بر كُرسي تدرريس تكيه زد و رفته رقته به‏عنوانِ فقيهي اُصولي و عارفي سالَك و حكيمي آگاه به‏زمان، شهره‏ي آفاق گرديد.
    چهار شهرِ بروجرد ، اصفهان ، يزد و اِستهبان را مَوْطِنِ خود قرار داد كه در هر چند سال در يكي از آن‏ها دو سال توقف مي‏نمود و جماعتي از اهلِ عِلم براي استفاده مجتمع مي‏شدند و ايشان هر آن‏چه كه مي‏گفت از حافظه‏ي بسيار قوي خود استفاده مي‏كرد و نيازي به‏مراجعه به‏كتاب نداشت.
    در تفسيرِ آياتِ قرآن و احاديثِ نبوي، راي خاصي مخالفِ آراءِ فُقَهاءِ اصولي در استنباطِ احكام، مغاير با طريقه‏ي شيخ احمدِ احسايي در فِقه و حكمتِ ائمه‏ي اهل‏البيت و منافي با افكارِ مُلاصَدراي شيرازي در حكمتِ الهي و فلسفه‏ي اسلامي داشت.
    با به پايان رسيدنِ سلطنتِ آغامحمدخان -حدودِ سالِ 1211 ق -، به‏عراق رفت و در نجفِ اشرف سكونت گزيد و در اواسطِ سلطنتِ فتحعليشاه -1233 ق- به‏ايران بازگشت و دوره‏ي سلطنتِ محمدشاه -1264 - 1250- و نيز سه سال از سلطنتِ ناصرالدين شاه -1313 - 1264- را درك نمود.
    سرانجام با اصرارِ زيادِ محمدتقي ميرزا -حسام‏السلطنه- يكي از فرزندانِ فتحعليشاه ، در بروجرد رَحلِ اقامت افكند و در حدودِ سالِ 1267 ه.ق -1220 خ- در همان شهر وفات يافت كه به‏حروفِ اَبْجَد (غاب نجم‏العلم) و سنِ ايشان 78 سال (بعد لمح) مي‏شود.
    وي داراي 12 فرزندِ ذكور بوده‏كه همگي‏از اَكابرِ عُلما و حُجَجِ‏اسلام بودند.
    تأليفاتِ ايشان: 1- الشريفيه -منظومه 340 بيت- 2- منظومه‏اي در علمِ صرف 3- اَلبَلَد الامين في‏اصول الدين 4- نُخبة العقول في علم الاصول 5- الشرق و البرق 6- اِجابة المُضْطَرين في بيان الاصول و الفروع -روشِ تربيتي اسلام، چاپخانه‏ي حيدري، چاپ دوم، 1377ق- 7- الرق المَنشور في معراج نبيّنا المنصور 8- تُحْفَةالمُلوك -در سير و سلوك- 9- عكوس ملكيه و شموس فلكيه 10- كفاية الايتام-در فِقه، سه مجلد- 11- سَنا بَرق فِي شَرح البارق مِن الشرق 12- صيدالبَحر 13- الشهب القابوس المكرم و الابواب القاموس المعظم 14- الرطب اليابس في الاجماع المتخالف المتعاكس  15- جمع الشتات المتفرقه في الجماعات المحقه المحقّقه 16- التنزيل في معني التأويل 17- ميزان الملوك و الطوايف و صراط المستقيم في سلوك الخلايف -به‏كوششِ عبدالوهابِ فراتي در سالِ 1375 توسطِ مركزِ انتشاراتِ دفترِ تبليغاتِ اسلامي حوزه‏ي علميّه‏ي قم به‏چاپ رسيده است-.
 حاج ميرزابابا حسيني مُعِزّي -؟، 1294 ه.ق/ 1255 خ-
    حاج سيد مُعِزالدين مشهور به‏حاجي ميرزابابا فرزندِ حاجي ميرزاعلي‏اكبر -درگذشت 1255 ق- فرزندِ مير مُعزالدين -درگذشت 1198 ق- فرزندِ ميرعلي اكبر فرزندِ مير اسداللَّه فرزندِ ميرمحمدصالح فرزندِ ميرمحمدمسيح عسكري حسيني معروف به‏امامزاده ميرحسين واقع در قريه‏ي حسين‏آبادِ مموئي ميان‏جنگلِ فسا، در استهبان تولد يافت. وي از اَعقابِ حضرتِ امام‏ محمدِباقر-ع- مي‏باشد.
    ايشان نماينده‏ي تام‏الاختيارِ مرحومِ ميرزاي شيرازي مُبتكر و صاحبِ فَتواي تَحريمِ تنباكو در استهبان و اطراف بوده است.
    از اقداماتِ نيكوكارانه‏ي ايشان در سالِ 1280 ه.ق -1241خ- احداث و ساختِ دو دستگاه گرمابه‏ي مردانه و زنانه، مشهور به (حمامِ كَزَمان) واقع در خيابانِ سلمان است.
    فارسنامه‏ي ناصري مي‏نويسد: (حاجي ميرزابابا جامعِ مَجامعِ دنيا و آخرت گَشته مراتبِ عِلميه و عبادت را به اَقْصي درجه رسانيد و عملِ تجارت و معامله را به‏نهايت آورد و در سالِ 1294 ه.ق -1255 خ- وفات نمود.)
    از وقفياتِ نامبرده: آسيابِ اول -مُولو--جنبِ گرمابه‏ي فاطميه-، آسيابِ چهارمي و ششمي، حمامِ كَزَمان و...
    ايشان، دَرِ طلاكاري شده‏اي را به‏حَرمِ مُطهرِ امام موسي كاظم-ع- تقديم نموده است كه در بالاي آن (مُعزالدين الحُسيني الشيرازي) قيد شده است.
    از فرزندانِ وي: حاج ميرزاصادق، حاج ميرزاسليمان، حاج ميرزاعلي، ميرزا داوود، ميرزا يوسف، ميرزا ابوطالب و حاج ميرزاحسن‏علي معروف به سرهنگ را مي‏توان نام برد.
 حاج ميرزاصادقِ مُعِزّي -1244 استهبان - 1313ق/ نجف-
    حاج ميرزاصادق فرزندِ حاج ميرزابابا-فوت 1294- فرزندِ حاجي ميرزا علي اكبر - ف 1255- فرزندِ ميرزامعزالدين -ف 1198- فرزندِ ميرعلي‏اكبر فرزندِ ميرمحمدصالح فرزندِ اسداللَّه فرزندِ ميرمسيح فرزندِ ميرعلي اكبر فرزندِ ميرحسين مشهور به‏امامزاده حسين است كه قبرش زيارتگاه و در حسين‏آبادِ ميان‏جنگلِ فسا قرار دارد.
    امامزاده ميرحسين در حدودِ سال‏هاي 1120 ه.ق در حمله‏ي افغان ها كشته مي‏شود و پسرش ميرعلي اكبر به‏استهبان آمده و مقيم مي‏گردد.
    حاج ميرزاصادق در سالِ 1244 ه.ق در استهبان ديده به‏جهان مي‏گشايد. تحصيلاتِ خود را به‏پايان مي‏رساند و در زُمره‏ي عُلما و زُهادِ استهبان قرار مي‏گيرد. صاحبِ ضياع و عقار و مال‏التجاره‏ي فراوان مي‏گردد و از خود آثارِ خيري برجاي مي‏گذارد. از جمله -در سالِ 1292 ق- استخرِ بسيار بزرگ و زيبايي در ابتداي دامنه‏ي كوهِ جنوبي استهبان كه مُشرف به‏شهر است كه از آبِ آنْ باغِ بسيار مُصفايي برپا نموده كه هر دو بنامِ خودِ او معروف است. و آثارِ ديگري كه همه‏ي آن‏ها وقفِ امام حسين -ع- نموده است تا از عايداتِ آن به‏امورِ خير بپردازند و خرجِ اَطمَعه و اَشْرَبه‏ي فُقرا و بيچارگان گردد.
    حاج ميرزا صادق در سالِ 1313 ه.ق درگذشت. جنازه‏اش را به نجفِ اشرف برده و در صحنِ مُطهرِ حضرتِ علي-ع- به خاك سپرده شده است.
 مُلاشاه محمدِ اصطهباناتي ]دارابي، شيرازي[ -1113 - 997خ- -120 سال سن-
    يكي ديگر از دانشمندان و عُلماي استهبان مُلاشاه‏محمد اِصطهباناتي است كه در سالِ 1027 ه.ق -997 خ- در اِستهبان تولد يافت. تحصيلاتِ خود را بدان حد رساند كه در بيشترِ علوم به‏استادي رسيد. از شاگردانِ وي مي‏توان مولانا محمدمؤمنِ جزايري شيرازي، صاحبِ كتاب (طيف‏الخيال في مناظرةالعِلم و المال) نام بُرد كه درباره‏ي استادِ خود مي‏نويسد: (بسياري از احاديث، تفاسير، حكمتِ طبيعي، حكمتِ الهي، رياضي، هيأت، نُجوم، موسيقي و متوسطات را از مولانا شاه‏محمد اِصطهباناتي فراگِرفتم.)
    ميرزاحسنِ حسيني فسايي به‏نَقل از طيف‏الخيال مي‏نويسد: (چنان كه رسمِ بزرگانِ دين است، طبعش از علومِ ظاهري رميده، سال‏ها در زاويه‏ي خاموشي نشست و بعد از صد و اَند سال زندگاني، در حدودِ سالِ 1140 و اَند در قصبه‏ي اِصطهبانات وفات يافت.)
    مولانا شاه‏محمد اِسْتَهباناتي جدِ مادري خاندانِ ميرزايان فسايي مي‏باشد. وي داراي تأليفاتي بوده است كه فقط دو جلدِ خطي آن به‏نام (روضه‏الصالحين) و (حديقه المؤمنين) در عَتَباتِ عاليات ديده شده است. از آثارِ ديگرِ ايشان مي‏توان به (اِثبات‏عالم‏المثال) اشاره كرد.
    شاه محمد چندين سال در شيراز تدريس مي‏كرده است.
    وي پس از 120سال زندگي پُربار در سالِ 1147 ه.ق -1113 خ- درگذشت و در رَواقِ شمالِ غربي سابقِ امامزاده پيرمرادِ استهبان به‏خاك سپرده شد. خاندانِ فرزانه از نوادگانِ ايشان‏اند.
    (شاه محمد بن محمد ]اصطهباناتي[ دارابي شيرازي كه در شعر، گاه (عارف) و گاه (شاه) تخلّص مي‏كرد، از مؤلفان و شاعرانِ سَده‏ي يازدهم هجري است كه شايد تا اوايلِ سَده‏ي دوازدهم مي‏زيسته باشد.
    شرحِ حالش به‏اجمال در تذكره‏ي نصرآبادي ص 186 و در كتاب (لطايف‏الخيال) وي آمده است.
    وي تحصيلاتِ خود را در ايران انجام داد و مدّتي در خدمتِ (شيخ بهاءالدين عاملي) شاگردي كرد و پس از آن سفرهايي چند به‏مكه، مدينه، و عتبات و هندوستان كرد؛ و در بازگشت از هند مدّتي نزدِ (سيّد نورالدين مرعشي) به‏مقابله‏ي كتاب‏هاي حديث پرداخت، و در سال 1076 به‏تأليفِ كتاب (لطايف‏الخيال) پرداخت و سپس به‏ايران بازگشت و در فاصله سال‏هاي 1090 - 1083 كه نصرآبادي تذكره‏ي خود را تأليف مي‏كرد در اصفهان به‏سر مي‏برد با آن كه تذكره‏ي او پيش‏تر از آن تمام شده بود.
    نصرآبادي گفته است كه ]وي[ (تذكره شعرا مي‏نويسد) يعني سرگرمِ آن كار است، و اين بدان معني است كه گويا اطلاعات تازه‏يي بر كتابِ خود مي‏افزود يا در آن تجديد نظر مي‏كرد.
    ملا شاه محمد، غير از لطايف‏الخيال كتابي به‏نامِ (لطيفه غيبيّه) در شرح برخي از نكته‏هاي ديوان حافظ دارد كه در تهران به‏چاپ سنگي رسيده است. و نيز كتابي ديگر به‏نامِ (معراج الكمال) در اخلاق از او بازمانده است.
    و امّا تذكره‏ي لطايف‏الخيال كه مهم‏ترين اثرِ اوست، تذكره‏يي است عمومي كه به‏نظمِ جغرافيايي در شرحِ حالِ شاعران متقدم و متأخر ترتيب يافته و شاه محمد تأليفِ آن را به‏سالِ 1076 آغاز كرد و به‏سال 1078 به‏انجام رساند و آن دو مجلّد است: جلدِ اول ترجمه حال شاعرانِ فارس و توابعِ ايل‏ها و اويماق‏ها و ترك‏هاي كاشان.
    در جلدِ دوم از شاعرانِ آذربايجان و توابع، شوشتر، گيلان، مازندران، اَسترآباد، يزد، كرمان و توابع، خراسان و توابع، قندهار و سيستان، ماوراءاالنّهر، هندوستان، روم و نجف و كربلا سخن رفته است.
    نصرآبادي از اين شاه محمد دارابي به‏نيكي بسيار زياد ياد كرده است. نقل قولِ نصرآبادي درباره‏ي او خالي از فايده نيست: (ملاشاه محمد از ولايتِ داراب است، طالبِ علم منقحي است، مدتي در هند بود، در اين سال تشريف آوردند و به‏نوشتن تذكره‏ي شُعرا پرداخته است اميد كه موفق باشد. مدتي كه در هند بود تا در آن‏جا بود فيض به‏همه كس مي‏رسانيد، چنان كه هر سال براي همه‏ي همسايگان و مردمِ ديگر مبلغي مي‏فرستاد، و الحال كه آمده هم فيضِ او به فُقرا و مستحقّين مي‏رسد و توفيقِ اين معني يافته است. غرض كه مردي بسيار خوب است و پاره‏يي تحصيل كرده، در هر علم آگاهي دارد...).
    از پايانِ زندگي او آگاهي نداريم جز آن كه (ميرزا عبداللَّه افندي اصفهاني) متوفي به 1131 ه ق در زيرِ حالِ قاضي نوراللَّه شوشتري و بازماندگانش، در كتابِ خود به‏نامِ (رياض‏العلما) ج 5 ص 274 اشاره‏يي به (ملاّ شاه محمد بن ملا محمد شيرازي) دارد و گويد، او اكنون ساكن شيراز است. از اين جا معلوم مي‏شود كه در اوايلِ سده دوازدهم زنده بوده است.
 از اشعارِ اوست:
 عمرِ ما چون باد بُگْذَشت و نشان معلوم نيست
 از سبكساري پي اين كاروان معلوم نيست
 صاف دل، غمگين نمي‏گردد زِ حرفِ دلخراش
 جاي تيغ در آبِ روان معلوم نيست
 راحت واماندگي راهرو در منزل است
 زشتي اَعمالِ ما در اين جهان معلوم نيست
 ×××
 بي رُخَت درياي خون در چشمِ تَر دارم بيا
 غم به‏جان، آتش به‏دل، سودا به‏سر دارم بيا
 تا زِ راهِ آمدن نَنْشينَدَت بر دل غُبار
 طَرْفِ گُلريزانِ اشكي در نظر دارم بيا
 رو نماي خاكِ پايت را زِ مُرواريدِ اشك
 در كفِ هر تارِ مُژگان صد گُهر دارم بيا
 همچو شاه از بهرِ پاي اندازت اي سَروِ روان
 پاره‏هاي لعل و ياقوتِ جگر دارم بيا
 رباعي
 جَهدي كن و در راهِ خدا پا بردار
 زادِ رَهِ آخرت زِ دنيا بردار
 با دستِ تُهي مرو به‏درگاهِ كريم
 آب از ساحل براي دريا بردار)
 شهيدِ رابع-1216 استهبان - 1286خ شيراز--70 سال سن-
    شهيدِ رابع آيت‏اللَّه شيخ محمدباقرِ مجتهدِ اصطهباناتي در سالِ 1216 خورشيدي در استهبان متولد گرديد. نام پدرش مُلاحسين فرزندِ مُلاباقر فرزندِ مُلاسراج كه همگي از دانشمندان و فُضلا بوده‏اند. ميرزاحسن حسيني فسايي در صفحه‏ي 1260 فارسنامه‏ي خود مي‏نويسد: (جنابِ كَمالات اِكتِساب، كاشفِ رموزات، فاتحِ مَرموزات، جامعِ فروع و اُصول، حاوي مَعقول و مَنقول شيخ محمدباقر ولدالصدقِ عابدِ مجتهد مُلامُحسنِ اصطهباناتي، در اوايلِ حال، دستِ توسل به‏دامنِ خالوي خود جنابِ فاضلِ مُمْجَّدْ قاضي عَبدالصمدِ اِصطهباناتي زده، در خدمتِ آن جناب مسافرت‏ها نمود، پس از مدتي در شيراز و مدتي ديگر در اصفهان و چندي در دارالخِلافه‏ي تهران، خدمتِ عُلما رسيد و از هر خرمني خوشه‏اي و از هر سفره‏اي توشه‏اي برگرفت و هفت هشت‏سال است در شيراز توقف دارد.)
    شهيدِ رابع در سالِ 1264 خورشيدي به‏منظورِ كَسبِ فيض از مَحضرِ بزرگاني چون حضرتِ آيت‏اللَّه ميرزاي شيرازي به‏سامراء مُشَرَف شد و در حوزه‏ي درسي آن مرحوم شركت مي‏كرد و به‏اجازه‏نامه‏ي اجتهادِ ايشان نايل مي‏شوند و به‏مقاماتِ علمي و فِقهي دسترسي مي‏يابند و افرادِ بسياري براي كَسبِ فيض و بَحث و مُناظره و رفعِ اِشكال به‏خدمتِ ايشان مي‏رسند ازجمله مي‏توان اشاره كرد به:
    1- در سالِ 1272 (سامرا) با شيخ سعيد مُفتي بزرگِ اهلِ تَسَنُن
    2- در سالِ 1273 (بغداد) با فؤادآقا مصري
    3- در سالِ 1275 (كاظمين) با عارفِ كِرماني و رُكن‏الملكِ شيرازي
    4- در سالِ 1276 (بغداد) با حكيم داوود
    5- در سالِ 1280 (بغداد) با دكتر كارِل دانشمندِ اروپايي
    6- در سالِ 1280 (كربلا) با شريعتمدارِ همداني.
    كه در علوم گوناگون سئوالاتي داشته‏اند و بحث و پرسش‏هايي كه آيت‏اللَّه شيخ محمدباقرِ اصطهباناتي با آن‏ها به‏گفتگو مي‏پردازد كه همه‏ي آن پرسش و پاسخ‏ها در كتابِ (شَمه‏اي از آثارِ شهيدِ رابع) به‏چاپ رسيده است. شهيدِ رابع در آغازِ مشروطيت -در سالِ 1284 خورشيدي- بنا به‏درخواستِ بسياري از اهلِ فارس از نجفِ‏اشرف به‏شيراز برمي‏گردد و در صفِ آزادي‏خواهان و هوادارانِ سَرسختِ مشروطيت قرار مي‏گيرد و پرچمِ آزادي و رهايي را برعليه جور و ستمِ مُستبدينِ قاجار برافراشته نگه‏مي‏دارد و مردم را برعليه استبدادِ دستگاهِ قاجاري فرامي‏خواند. مُزدوران و ستمگرانِ قاجاري كه تابِ تحملِ او را نداشتند، در تاريخِ روزِ دوشنبه 17 اسفندماه 1286 خورشيدي برابر با 6 صفر 1326 ه.ق از پُشتِ‏بامِ حسينيه‏ي قَوامِ شيراز -مسجدِ شهدا- هدفِ گلوله‏ي خائنين و مُستبدينِ قَوام‏المُلك قرار مي‏گيرد و سرانجام روزِ بعد -18 اسفند 1286- در راهِ آزادي به‏شهادت مي‏رسد. مقبره‏ي ايشان در جوارِ خواجه حافظِ شيرازي مي‏باشد.
    تأليفاتِ وي: 1- رساله‏اي در حُدوثِ عالَم، 2- رساله‏اي منظوم در اَحكام و فَرائضِ دين، 3- گزيده‏ي آثار كه به‏همتِ فرزندش مرحوم فيلسوفِ روانشاد در سالِ 1328خ در چاپخانه‏ي موسوي شيراز به‏چاپ رسيده است.
 حاج ميرزاابوالحسن محقق‏العلماء -1299 - 1218استهبان-
    ميرزاابوالحسن، مُلقب به محقق‏العلماء فرزندِ حاج‏اسماعيل تاجرِ لاري و دخترزاده‏ي سيدجعفرِ كشفي بود. وي در سالِ 1255 ه.ق -1218خ- و يا به‏روايتي ديگر-1267 ه.ق - 1230خ- در استهبان ديده به‏جهان گشود. در عُنفوانِ جواني، در يزد، مشهد و اصفهان در محضرِ محمدجعفرِ كرماني، شاگردِ شيخِ مرتضي انصاري، ميرزارضاي يزدي، شاگرد صاحبِ جواهر و ديگران كَسبِ‏كمالات كرد. با مرحومِ شيخ محمدباقرِ شهيدِ رابع هم‏درس بوده و آيت‏اللَّه اصطهباناتي در محضرِ وي شاگردي نموده است.
    ميرزا ابوالحسن از اَجله‏ي عُلما و فُضلا بود و در مَعقول و مَنقول تَبَحُر يافت و در همه‏ي فنون خاصه رياضي به‏استادي رسيد. وفاتِ ايشان در شبِ 17 ذيحجه 1338 ه.ق -1299 خ- در سنِ 86 سالگي در استهبان اتفاق افتاد. گورِ ايشان هم‏اكنون در حياطِ كتابخانه‏ي عمومي محقق‏العلماي استهبان كه به‏نامِ ايشان است، قرار دارد.
 تأليفات: 1- حاشيه بر تحريرِ اقليدس 2- الحصن الحصين در توحيد در شرح البلدالامين جدِ مادريش سيدجعفر كشفي. به‏چاپ نرسيده است. 3- رساله‏اي در قبله كه به‏خواهشِ مرحوم ميرزاابراهيم مجتهد شيرازي تأليف كرده است. چاپ شده است. 4- رساله‏اي در هيأت. 5- سلسبيل در عرفان -به‏زبانِ فارسي و عربي- كه به‏خواهشِ شيخ محمدباقر فرزندِ محمدحسن تمامي در سال 1312 ه.ق تأليف كرده است ]و در بمبئي، 1284ق [به‏چاپ رسيده است. 6- شرحِ تشريح الافلاكِ شيخ بهايي، ]تهران، 1284ق [چاپ شده است. 7- شرحِ دعاي كُميل كه به‏نوشته‏ي حبيب‏آبادي از همه‏ي شرح‏ها بهتر و وافي‏تر است. 8- لمعات النور، در تفسيرِ آيه‏ي نور. هنوز به‏چاپ نرسيده است. 9- مطلع‏الانوار و منبع‏الاسرار، در كلام است و به‏زبان فارسي نوشته شده ]شيراز، 1317 ]و به‏چاپ رسيده‏است. 10- رساله منجميه. 11- زادالمعاد.
 شيخ صدرالدين بحرالعلوم-1258 - ؟-
    محمد فرزندِ شيخ عبداللَّه بحرالعلوم در تاريخِ 1258/7/9 خورشيدي در يك خانواده‏ي روحاني در استهبان چشم به‏جهان گشود. تحصيلاتِ ابتدايي را در زادگاهش شروع مي‏كند و براي تكميلِ معلوماتِ خود راهي نجف مي‏شود و به‏خدمتِ استاد و عموي بزرگوارِ خود آيت‏اللَّه شيخ محمدباقرِ مجتهدِ اِستهباني -شهيدِ رابع- مي‏رسد و كَسبِ فيض مي‏نمايد. پس از مدتِ كوتاهي به‏شيراز آمده و از فُضلاي اين شهر ازجمله آقا ميرزاابوالفضلِ محلاتي، شيخ علي اَبيوردي و حاج ميرزاابراهيم مدرس اَنوار بهره‏ها مي‏بَرد. در سالِ 1335 ه.ق به‏استهبان مي‏آيد و به‏رَتق و فَتقِ امورِ مردم و نشرِ اَحكامِ اسلام مي‏پردازد. نامبرده بسيار متقي و پرهيزگار بوده است.
 شيخ عبداللَّه بَحرالعلوم-؟ - 1297 استهبان-
    شيخ عبداللَّه بَحرالعلوم از عُلما و فُضلاي استهبان است. نامبرده برادرِ شهيدِ رابع آيت‏اللَّه محمدباقرِ مجتهدِ استهباني است. ايشان در اَمرِ خير پيشگام و براي كَسبِ معاش به‏كشاورزي مي‏پرداخته است. در تعيينِ قبله‏ي دقيقِ استهبان اِهتِمامي وافِر از خود نشان داده است. حتي بنابر وصيت و تأكيدِ ايشان سنگِ گورش را معياري براي قبله‏ي دقيق و حساب‏شده نَصب مي‏كنند كه هنوز در گوشه‏ي پاركِ فعلي پيرِمُراد پابرجاست -قبله‏ي استهبان 57 درجه و 6 دقيقه و 46 ثانيه به‏طرفِ جنوبِ غربي معين شده است-.
    در تاريخِ صبحِ روزِ دهمِ محرمِ سالِ 1336 ه.ق -1297خ- جهانِ فاني را بدرود گفت و به دارِ باقي شتافت.
 شيخ مهدي بَحرالعلوم
    هر دو بزرگوار -شيخ صدرالدينِ بَحرالعلوم و شيخ عبداللَّه بَحرالعلوم- برادرِ ديگري داشته‏اند به‏نامِ شيخ مهدي كه به‏خاطرِ مبارزه با انگليسي‏ها به‏دستورِ آن‏ها و توسطِ ابراهيمِ قوام به‏شهادت مي‏رسد. چون از حُسنِ جمال برخوردار بوده است، زني را وادار مي‏كنند كه به‏ايشان اظهارِ عشق كند. نادانسته پا به‏جلو مي‏گذارد و حقيقتاً عاشق مي‏شود و او را به‏زني مي‏گيرد. ولي دراثرِ دَسايسِ انگليسي‏ها و مُزدورانِ داخلي با دارويي زهرآگين كه نشان از علاقه‏ي مُفرط است به‏ايشان خورانيده كه منجر به‏شهادتش مي‏شود.
 ناظم‏الشريعه -1297 - 1213 خ--84 سال سن-
    (حاج سيدابوالحسنِ ناظم‏الشريعه‏ي اِصطهباناتي فرزندِ سيدعلي ني‏ريزي فرزندِ سيدميرغياث‏الدينِ طباطبايي يزدي از فُقه‏ها و خوشنويسانِ معاصر است. خطوطِ نسخ و نسخِ تعليق و شكسته و ثُلث را خوش مي‏نوشت. و از جواني شروع به‏نوشتنِ قرآنِ مجيد كرد و به‏بهاي خوب هديه مي‏كرد و از اين راه سرمايه‏اي به‏هم رسانيد و مشغولِ داد و ستد شد. در تجارت نيز سودِ فراوان برد و دارايي‏اش رو به‏فزوني گذاشت. علاوه بر مقامِ قضاوت و حكومتِ شرعي كه داشت نيز از مُتِمَوِلين و مَلاكِينِ بزرگ محسوب مي‏شد و داراي خَدَم و حَشم و چند باب خانه‏ي بيروني و اَندروني و مَحكمه و مدرسه و باغ و اِصطَبل و سايرِ زَخارِفِ دنيوي  و در تمامِ اقطارِ اصطهبانات اَعَم از خير - ايج -ايگ- - رونيز هم‏چنين در ني‏ريز صاحبِ عِقار و آب و زمين بود. و اين اموال و املاكِ فراوان او را از نشرِ و تدريسِ علومِ اسلاميه و صدورِ احكامِ شرعيه و دستگيري از فُقرا و رسيدگي به‏حالِ درماندگان باز نداشته بود و با زُهد و تَقوي و سرفرازي زندگي مي‏كرد تا به‏سالِ هزار و سيصد و سي و شش كه به‏سنِ هشتاد و شش به‏عالَمِ باقي شتافت.
    او را چهار فرزند ذكور به نام‏هاي: 1- سيد اسداللَّه حكيم باشي 2- سيد مرتضي قوام‏الاسلام ناظمي  3- سيدعلي ضياء الاسلام ناظمي  4- حاج سيد محمدبهاء الاسلام ناظمي منتصري بوده است كه همه‏گي تحصيل‏كرده و طبيب و در لباسِ علم و فِقاهت بوده و اكنون به‏رحمتِ ايزدي پيوسته‏اند.)
 آخوند مُلا عبدالحسين مجتهدِ اصطهباناتي شيرازي
    يكي از بزرگانِ علم و دين، مُلا عبدالحسين مجتهدِ اصطهباناتي است كه تحصيلاتِ مقدماتي خود را در مَوْطِنِ اصلي خود فرا مي‏گيرد آنگاه براي تكميلِ معلومات راهي شيراز مي‏شود. فرزندانِ ايشان آقاشيخ حسين نام دارد كه از شيراز به‏مشهد رفته و در همان‏جا رَحلِ اقامت مي‏افكند. به‏خاطرِ ارادتي كه به‏خاندانِ عِصمت و طهارت داشته است به‏عنوانِ خادمِ افتخاري حضرت رضا-ع- درمي‏آيد. آن مرحوم داراي پنج فرزند، دو دختر به‏نام‏هاي طوبي مخيّر و بهجت فخر و سه پسر به‏شرحِ زير بوده است:
    1- دكتر علي شفا نخستين فرزندِ آقا شيخ‏حسين در تاريخِ 1305 قمري در مشهد تولد يافته و پس از فراگيري معلوماتِ مقدماتي صرف و نحو نزدِ پدرش در سالِ 1326 قمري به‏تهران مي‏رود و مدتِ چهارسال در رشته‏ي پزشكي به‏تحصيل مشغول مي‏شود و سپس به‏پاريس رفته و پس از هفت‏سال آموزشِ پزشكي به‏ايران باز مي‏گردد -1337- و از آن‏جايي كه به‏نهضتِ جنگل ارادت و علاقه داشته است به‏ياري ميرزاكوچكِ خانِ جنگلي مي‏شتابد و به‏نهضتِ جنگل مي‏پيوندد و در همان رشت ازدواج مي‏كند. -1339- كه حاصلِ اين ازدواج دختري به‏نام (ماري - مريم) به جاي مي‏ماند. سرانجام در سالِ 1314 خورشيدي چشم از جهان فرو مي‏بندد. در صفحه‏ي 98 كتابِ سردارِ جنگل، عكس و نام و يادي از ايشان آمده است.
    2- شيخ احمدِ پارسي دومين فرزندِ آقاشيخ حسين در سالِ 1309 قمري در مشهد ديده به‏جهان گشود. وي اهلِ فضل و ادب بود. اشعاري كه از ايشان به‏جاي مانده حاكي از تسلطِ وي بر شعر و شاعري است.
 گر جرعه‏اي از ساغرِ ما نوش كني
 اوهام و خرافات فراموش كني
 بردار حجابِ خودپرستي از بين
 تا نغمه‏ي رَب اَرني گوش كني
    سرانجام درسالِ 1352 خورشيدي درتهران دارِفاني‏را وداع‏گفت و در مشهد به‏خاك سپرده شد. ازآن مرحوم فرزنداني به‏جاي مانده ازجمله: دكتر منوچهرِ پارسي -متخصصِ‏سرطان-، فريدونِ پارسي -دبيرِآموزش و پرورش-، مهندس صبا پارسي و 4 دختر به‏نام‏هاي پروين، مهين، شهين و شيرين.
    3- مرحومِ جوادِ شفا چهارمين فرزند و سومين پسر از آقا شيخ‏حسين و نوه‏ي مُلاعبدالحسينِ اِصطهباناتي است كه در سالِ 1319 قمري در مشهد تولد يافت. تحصيلاتِ خود را در همان شهر به‏پايان بُرد. به داروسازي و داروخانه‏داري پرداخت. در سالِ 1309 خورشيدي ازدواج نمود كه حاصلِ اين وصلت دو دختر به‏نام‏هاي هما و رعنا و دو پسر به‏نام‏هاي سعيد -مهندسِ نفت- و محمدِ شفا -مهندسي آرشيتيك- مي‏باشد. وي در سالِ 1369 خورشيدي چشم از جهان فرو بست و در صحنِ مُطهرِ حضرت رضا-ع- به‏خاك سپرده شد.
 شيخ المحققين -داناي فارس--1253استهبان - 1314شهرري-
    ميرزااحمد مُلَقَب به شيخ المحققين ذَهَبي اِصطهباناتي فرزندِ ميرزاابوالحسنِ مُحقق‏العُلما فرزندِ حاج اسماعيلِ لاري از عُلماي بزرگ اين بُرْهه از زمان بود كه در جمادي‏الاولي سالِ 1291 ه.ق -1253 خ- در استهبان به‏دنيا آمد. اساتيدش در زمانِ تحصيل، بدواً پدرش ميرزا ابوالحسنِ محقق‏العُلما بود. بعداً مدتي در شيراز خدمتِ سيدعلي حكيم كازروني و چندي در اصفهان خدمتِ آخوند كاشي به‏اِكتسابِ علوم مشغول بود و از طرفِ چند تَن از عُلماي عِظام ازجمله آيت‏اللَّه آقاسيد ابوالحسن و آقا ضياءالدينِ عراقي و آقا شيخ عبدالكريمِ زنجاني صاحب اجازه گرديد. وي با مرحومِ سيدعبدالحسين مجتهدِ لاري نيز مصاحبت و دوستي داشت.
    شيخ المحققين، در سِلْكِ عُرَفا و از مُريدانِ جلال‏الدين محمدِ شيرازي، مشهور به مَجدالاشراف از اَقْطابِ سلسله‏ي ذَهَبيه بود.
    در آخرِ عمر سفري به‏تهران نموده، در آن‏جا به‏مرضِ ذات‏الجَنب مبتلا و در روزِ چهارمِ شعبانِ سالِ 1354 ه.ق -1314 خ- در سنِ 61- 63- سالگي به رحمتِ ايزدي پيوست. و درجوارِ امامزاده عبداللَّه شهرِ ري به‏خاك سپرده‏شد.
    تأليفات: 1- كتابِ صلوة جمعه 2- كتابِ بيان‏الحَق -در مَهدويتِ شخصيت و شخصيتِ مهدويه- اين كتاب را به‏خواهشِ مرحوم ميرزا عبدالحسين ذوالرياستين معروف به مونس‏علي‏شاه نوشته است. 3- كتابِ كشكول -كَشْكول‏العُرفا و كَشْكول‏الادَبا- 4- رساله‏ي تَنبيهات عشر در توحيد 5- رساله در وجوبِ عيني نمازِ جمعه.
 ميرزا اسداللَّه پيشوا -؟ - 1313 خ -
    مرحومِ ميرزا اسداللَّه پيشوا فرزندِ مُلا جواد، فرزندِ مُلا محمد صادق فرزندِ مُلا محمد رحيم در استهبان تولد يافت و تحصيلاتِ خود را در همين شهر آغاز كرد. امامِ جماعتِ مسجدِ جامعِ استهبان بر عهده‏ي ايشان بود. در سال 1313 خ دارِ فاني را وداع گفت. پس از فوتِ ايشان، فرزندش مرحومِ حاج ميرزامحمدصادقِ پيشوا به‏جاي پدر امامت و زِعامتِ مسجدِ جامع -تا سالِ 1356 يعني سالِ درگذشت- عهده‏دار بود. هر دو با اين‏كه جزءِ عُلما و فُضلا بودند، از پيشه‏ي كشاورزي هم روي‏گَردان نبودند و از اين طريق اِمرارِ مَعاش مي‏نمودند و از محلِ وجوهات استفاده نمي‏كردند.
 شيخ محمدِ امام -فيضعلي- -1244 استهبان - 1327 شهر ري-
    در سالِ 1244 خورشيدي در محله‏ي كَزَمانِ استهبان كودكي به‏دنيا آمد كه نامش را محمد گذاشتند. با شماره‏ي شناسنامه‏اش 4970. وي فرزندِ مُلاعبداللَّه فرزندِ محمد فرزندِ مُلاعليشاه از طايفه‏ي افشار و مادرش دخترِ آسيد شريفِ ني‏ريزي دخترزاده‏ي حاج مُلاباقر سُلطان‏الواعِظين از خانواده‏ي طُغرايي‏هاي ني‏ريز بود. ايشان در يك خانواده‏ي مذهبي روحاني رشد يافت و تحصيلاتِ خود را در مدرسه‏ي علميه‏ي بازار -امام صادق(ع)- كه جدش مُلاعليشاه آن را بُنياد نهاده بود فراگرفت و در سلكِ روحانيت درآمد و امامتِ جامعِ شهر را به‏عهده گرفت و از همين‏رو به‏لقبِ (امام) نامور شد. وي يكي از زُهاد و عُرفا و از نيكوكارانِ استهبان است كه تمامِ اموال و دارايي خود را جهتِ صرفِ امورِ خيريه و عامُ‏المَنْفعه به‏صورتِ وقف درآورد. وي دو همسر به‏نام‏هاي زهرابيگم و بتول اختيار كرد كه فقط از همسرِ دومش صاحبِ فرزندي به‏نامِ محمود شد كه عمرِ چنداني نكرد. محمود در اولِ آذرماهِ 1317 تولد يافت و در 1332 دارِ فاني را وداع گفت. دختر خوانده‏اي به‏نامِ كوكب داشت كه آن‏هم خيلي زود آفتابِ عمرش به‏لبِ بام رسيد.
     آقاي سلطان حسينِ تابنده‏ي گُنابادي درباره‏ي ايشان مي‏نويسد:
    (در سالِ 1316 ه.ق -1277خ- در كَربلاي مُعَلي خدمتِ جنابِ حاج شيخ عبداللَّه حائري رسيد و به‏وسيله‏ي ايشان وارد در رشته‏ي سلوك گرديد. آن‏گاه در خودِ گناباد خدمتِ جنابِ حاج مُلا سُلطان‏محمد رسيد و مدت‏ها از محضرِ ايشان كسبِ فيض مي‏نمود، و به‏واسطه‏ي خوشي بيان و نيكويي لَهجه و سايرِ صفاتِ حَميده موردِ لطفِ خاص واقع گرديد.
    سپس مدتي جنابِ شيخ مُحسنِ سروستاني را مُلازِمَت نموده و به‏بركاتِ معنوي نائل گشت و در زمانِ جنابِ آقاي صالح‏عليشاه در بيستمِ ذيقعده‏ي 1337 ه.ق -1298خ- ماذون در ارشاد شده (فيضعلي) لقب يافت.
    جنابش ساكنِ اصطهبانات و گاه در خودِ شيراز سكونت مي‏كند و مسافرت‏هاي ديگر هم نموده است. علاوه بر دارا بودنِ علومِ ديني در مطالبِ عِرفاني و علمِ تاريخ تَبَحُري بِسزا دارد. و هميشه خنده‏رو و مَزّاح و با همه‏كس معاشرت دارد. و همه قِسْم مردم از مَحضرِ او بهره‏مند مي‏شوند و اَخلاق و طرزِ معاشرتِ او را مي‏ستايند. و اكنون كه سالِ 1361 ه.ق [-1321خ-[ است نزديك به‏هفتاد و نُه‏سال دارد.)
    وي كه به‏سِلْكِ صوفيه‏ي نِعمت‏اللهيه درآمده بود از طرفِ حاج سُلطانعليشاهِ‏گُنابادي به‏درجه‏ي شيخي رسيد و مدت‏ها به‏سير و سياحت پرداخت. سرانجام در 1327/10/13 -شبِ دوشنبه در ماهِ ربيع‏الاولِ 1368 ه .ق- چشم از جهان فروبست و در شهرِ ري در جوارِ حضرتِ شاه عبدالعظيم، و در صحنِ امامزاده حَمزه در مقبره‏ي مرحومين سعادتعليشاه و نورعليشاه به خاك سپرده شد. حاج ميرزاحسينِ كشفي درباره‏ي تاريخِ فوتش چنين سرود:
 در شبِ سوم ربيعِ نخست
 سيصد و شصت و هفت بعدِ هزار
 كرد لَبيكِ حق اِجابت و رفت
 در جوارِ علي گرفت قرار
    و هادي حائري در ماده‏ي تاريخِ فوتِ او گفته است:
 در بهشت است جاي فيضعلي
 آن سَمي رسول شيخِ وَلي
 آن كه بَر اولياء و بَر اَبدال
 بود نِعم‏البَدل به بي‏بَدَلي
 آيت‏اللَّه العُظمي سيد ابراهيمِ حسيني اصطهباناتي -1261 خ استهبان - 1339 خ كوفه، نجف- -78 سال سن-
    سيدابراهيمِ حسيني اصطهباناتي مشهور به ميرزاآقامجتهدِ شيرازي و معروف به (آقاي آ ميرزاآقا) فرزندِ ميرزاحسنِ فرزندِ ميرزاحسين فرزندِ ميرزا مُعِزّالدين -درگذشت 1198ه.ق 1163خ- فرزندِ ميرعلي‏اكبر فرزندِ ميرمحمدصالح فرزندِ اسداللَّه فرزندِ ميرمسيح فرزندِ ميرعلي‏اكبر فرزندِ ميرحسين مشهور به (امامزاده حسين) است كه قبرش زيارتگاه و در حسين‏آبادِ ميانْ‏جنگلِ فسا قرار دارد.
    سيدابراهيم در سالِ 1297 ه.ق -1261خ- از مادري پاك‏دامن و پارسا به‏نامِ (گوهربيگم) در كوي تيروَنْجانِ استهبان متولد شد. وي در اوايلِ عمرِ پُربَركَتش هم‏درسِ شيخ‏المحققين و جنابِ مؤمن و مرحومِ عُلما بود كه از محضرِ بزرگاني چون (محقق‏العلما) كسبِ فيض مي‏نمود. از همان اَوانِ زندگي علاقه‏ي شديدي به‏درس و بحث داشت. در سالِ 1324 ه.ق براي دريافتِ معلوماتِ بيشتر به‏نجفِ اشرف مُشَرف مي‏شود و نزدِ بزرگاني چون: آخوند مُلاكاظمِ خراساني، آقاميرزا محمدتقي حائري شيرازي، آقا شيخ احمدِ شيرازي و ساير عُلماي عِظام و مُجتهدينِ فَهّام به‏تكميلِ معلوماتِ خويش مي‏پردازد و پس از كسبِ فيض از عُلماءِ اَعلام به‏درجه‏ي اِجتهاد نايل و صاحبِ چندين اجازه‏نامه مي‏گردد.
    اين مردِ لايق از لحاظِ امورِ مالي تُهيدست بوده ولي در عينِ حال با پُشتكاري عجيب و تلاشي وافِر، خود را به‏مقامِ مَرجعيّت مي‏رساند تا جايي كه گذشته از مردمانِ كشورِ ايران و عراق، افرادِ كشورهاي پاكستان و مصر و سايرِ كشورهاي اسلامي به‏ويژه جهانِ تشيع ارادت ورزيده و بر عقايد و افكارش احترامي بِسزا مبذول مي‏داشتند.
    بسياري از عُلما و فُضلاي بزرگ در محضرِ درسِ ايشان در (مسجدِ هندي‏ها) در نجف حاضر و كَسبِ نور و معرفت مي‏نمودند. زندگي‏اش بسيار ساده و رفتارش با ديگران آن‏چنان بود كه همه فريفته و دلباخته‏اش مي‏شدند و او را مَظهرِ مِهر و مُحبت مي‏دانستند. بسيار متواضع و فروتن بود و اِدعايي نداشت و لباسي ساده مي‏پوشيد.
 آيت‏اللَّه مَرْعَشي نجفي از شاگردانِ ايشان بوده است.
    سرانجام درگذشتِ ايشان در روزِ پنج‏شنبه اولِ محرمِ 1379 ه.ق برابر با 24 تيرماهِ سالِ 1339 خورشيدي اتفاق افتاد و در بيمارستانِ كوفه ديده از جهان فروبست و در نجف، چهره در نقابِ خاك كشيد.
 سالِ فُقدانش به اَبْجَد شُعله گفت
 طَرْفِ جَنْت سيدابراهيم شد
 1379=304+259+74+454+289
    تأليفات: 1- حاشيه بر عُروَةالوثقي سيدكاظمِ مجتهدِ يزدي 2- حاشيه بر كتاب صِراطالنِجاة آيت‏اللَّه اصفهاني -متنِ كتاب همراه با اين حاشيه در سالِ 1368ه.ق - 1327خ به‏چاپ رسيده است.- 3- طريق‏النجاة 4- ذخيرةالعِباد -اين كتاب در سالِ 1366 ه.ق - 1326خ در نجف به‏چاپ رسيده است.- 5- مناسك، كه در نجف به‏چاپ رسيده است.
 حاج شيخ ابوالحسن حدايق-1259استهبان - 1346خ شيراز-
    حضرت آيت‏اللَّه حاج شيخ ابوالحسنِ حدايق فرزندِ شيخ‏آقا فرزندِ شيخ حسين فرزندِ محمد فرزندِ احمد فرزندِ ابراهيمِ بَحراني در سالِ 1259 خورشيدي در استهبان به‏دنيا آمد.
    نسبتِ اين خاندان به‏مرحوم شيخ يوسفِ بَحراني صاحبِ كتابِ (حدايق) مي‏رسد كه همگي از عُلما و فُضلا و صاحبنظرانِ عصرِ خود بوده‏اند.
    ابوالحسنِ حدايق تحصيلاتِ مقدماتي را در استهبان گذرانده سپس به‏شيراز رفته و از مَحضرِ بزرگاني چون سيدعلي كازروني، آيت‏اللَّه شيخ علي اَبيوردي و آيت‏اللَّه العظمي ميرزاابراهيمِ مَحلاتي كَسبِ فيض نموده است. ايشان علاوه بر امتيازاتِ عاليه‏ي عِلمي و دقتِ نظرِ صائب در مسائلِ فِقْهي، در مسائلِ معمولي و تقوا و پرهيزگاري سرآمد بوده است.
    مدتِ 60 سال در حوزه‏ي علميّه‏ي شيراز و در مدرسه‏ي علميّه‏ي منصوريه اشتغال به‏تدريس و تعليم و پرورشِ طُلابِ علومِ ديني داشته است. حاج شيخ ابوالحسنِ حدايق در روزِ دوشنبه 29 ربيع‏الاولِ 1388 ه.ق -1346 خ- درگذشت و در جوارِ حَرَمِ مُطَهَرِ حضرتِ شاه‏چراغ دفن گرديد.
    حضرتِ آيت‏اللَّه حاج شيخ محمدرضا حَدايق -تولد 1305 خورشيدي در شيراز- فرزندِ آن مرحوم مي‏باشد.
 شهيد حاج شيخ‏احمدِ فقيهي-1360 - 1310 استهبان--50 سال سن-
    حاج شيخ احمدِ فقيهي فرزندِ مرحومِ مُلاحسين به‏شماره شناسنامه‏ي 420 درسالِ 1310 خ در يك خانواده‏ي مذهبي - روحاني دراستهبان تولد يافت. ازهمان دورانِ كودكي دركِنارِ پدرِ بزرگوارش با قرآن، مسجد، نماز و عبادت مأنوس گرديد. شهيد فقيهي مي‏گويد: (در شش سالگي با عباي كوچكي كه پدرم تهيه كرده بود به‏مسجد مي‏رفتم و در 8 و 9 سالگي اقدام به گرفتنِ روزه نمودم، در اوايلِ بلوغ علاقه به‏روزه‏ي استحبابي سه‏ماه و ده روز داشتم).
    تحصيلاتِ مقدماتي را در زادگاهِ خويش فراگرفت و در 16 سالگي براي كَسبِ فيض و معلوماتِ بيشتر راهي شيراز شد و در مدرسه‏ي آقاباباخان با جِدّيّتِ تمامْ تحصيلاتِ خويش را ادامه داد. براي استفاده‏ي بيشتر از محضرِ عُلماي بزرگْ به‏قم عزيمت نمود. پس از گذراندنِ دروسِ سطح، براي ادامه‏ي تحصيل به‏نجفِ اشرف مُشَرَف گرديد. و در مَحضرِ بزرگاني چون آيت‏اللَّه ميرزاآقا اِصطهباناتي، آيت‏اللَّه مَدني، آيت‏اللَّه رَباني شيرازي، آيت‏اللَّه سيد مرتضي خلخالي و آيت‏اللَّه‏العظمي خويي تَلَمُذْ نمود. حدودِ سال‏هاي 1348-1347 از نجفِ اشرف به‏استهبان بازگشت.
    ايشان درطولِ حياتِ پُربركَتشان به‏عنوانِ نماينده حضرتِ امام خميني-ره- در استهبان گام‏هاي مؤثري در تَشَكُلِ اسلامي جوانان برداشت. با راه‏اندازي برنامه‏ي جوانان در شب‏هاي شنبه هر هفته، مراسمِ دعاي نُدبه، كتابخانه‏ي وليعصر، صندوقِ قرض‏الحسنه و رسيدگي به‏امورِ مُستمندان در سالِ 1347 سهمِ بِسزايي در رهبريتِ مبارزاتي عليه نظامِ ستمشاهي به‏عهده داشت.
    با شروعِ مبارزاتِ انقلابي در سالِ 1356 جلودارِ حركتِ مردمي گرديد. در جلسه‏اي كه در محاصره‏ي شب‏پرستانِ ستمشاهي بود، نامِ مباركِ حضرتِ امام خميني-ره- را براي نخستين بار بر منبر مطرح نمود.
    پس از پيروزي انقلابِ اسلامي به‏عنوانِ قاضي شرعِ دادگاه‏هاي انقلابِ اسلامي شرقِ فارس مَنصوب گرديد. در تاريخِ شنبه 17 مردادماهِ سالِ 1360 به‏دستِ اسداللَّه زاهداني به‏فيضِ عظيمِ شهادت نائل آمد.
 آقاي علامه -1273 استهبان - 1372 مشهد--99 سال سن-
    يكي از عُلما و حُكَما و عُرفا و زُهاد و از مَشايخِ بزرگ، شيخ ابوالقاسمِ شيخ‏الاسلامي فرزندِ شيخ‏احمدِ شيخ‏المحققينِ اصطهباناتي است كه در سالِ 1312 قمري -1273 خ- در استهبان تولد يافت. علومِ رايجِ آن روزگار را فراگرفت و به (عَلّامه) شهرت يافت. او را منظومه‏اي در حكمت است كه قريبِ هزار بيت مي‏باشد. و بيتِ اولِ آن چنين است:
 اول ماجاد به طرف القَلم
 مفتح الكَلام بدءه الرَقَم
    وي در استهبان زِعامت و اِقامه‏ي نمازِ جماعت و رَتْق و فَتقِ امورِ مردم به‏عهده داشته است. آن مرحوم به‏عِرفان و تصوف عنايتي خاص داشت. سرانجام در ماهِ صفرِ 1413 قمري -1372 خ- در سنِ صد و يك‏سالگي در مشهد، چشم از جهان فروبست و به‏خاك سپرده شد.
 آقاي فَخر -1287 استهبان - 1373 شيراز--86 سال سن-
    شيخ محمدهادي شيخ‏الاسلامي فرزندِ شيخ‏احمدِ شيخ‏المحققين در 25 ذيقعده 1328 قمري -1287 خورشيدي- در استهبان پا به‏عرصه‏ي گيتي نهاد. تحصيلاتِ مقدماتي خود را در زادگاهش فرا گرفت. آنگاه براي تكميلِ معلومات رهسپارِ شيراز گرديد و در آنجا رَحلِ اقامت افكند. نامبرده يكي از عُلما و فُضلا و اُدبا و عُرفا و وُعاظِ مشهورِ عصرِ خود بود.
    وي شاعري توانا بود كه مجموعه‏ي اشعارش را تحتِ‏عنوانِ (از كثرت به وحدت) در آذرماهِ سالِ 1372 در 258 صفحه و با خطِ نستعليق به‏چاپ رسانده است. از تأليفاتِ ديگر وي مي‏توان:
    1- دانشنامه در پنج جلد -در اصول معارف و توحيد و نبوتِ عامه و نبوتِ خاصه و امامت و معاد است- 2- فلسفه‏ي شهادت يا رمزِ محبت -به عربي و ترجمه‏ي فارسي آن- 3- بُستانِ معرفت يا كَشكولِ شيخ‏الاسلامي 4- از هر فنّي 5- نكته‏هايي از قرآن -دو جلد- 6- تَجلي ولايت 7- شرح زيارتِ جامعه‏ي كبيره -دو جلد- 8- منتخباتِ شيخ‏الاسلامي 9- از هر خرمني خوشه‏اي 10- رياض‏المعارف را نام برد.
    سرانجام در ذيقعده 1414 قمري -12 فروردين 1373خ- در شيراز درگذشت و در آرامگاهِ خانوادگي واقع در حافظيه -نزديك تكيه‏ي چهل تَن- به‏خاك سپرده شد.
 دكتر علي شيخ‏الاسلامي  -1315 استهبان-
    دكتر علي شيخ‏الاسلامي فرزندِ علامه شيخ ابوالقاسمِ شيخ‏الاسلامي در سالِ 1315 خورشيدي در يك خانواده‏ي روحاني در استهبان تولد يافت. تحصيلاتِ مقدماتي و سطوحِ خود را در استهبان از پدر و ديگر اساتيدِ بزرگوار فراگرفت و براي تكميلِ معلومات راهي شيراز گرديد. در سالِ 1342 با رتبه‏ي اول در رشته‏ي زبان و ادبياتِ فارسي از دانشگاهِ شيراز ليسانس گرفت و در سالِ 1349، از دانشگاهِ تهران به اَخذِ درجه‏ي دكتراي ادبياتِ فارسي نايل شد و از وجودِ استاداني چون: مدرسِ رضوي، جلال‏الدينِ هُمايي، فروزانفر، مينوچهر، دكتر محقق و...بهره‏ها برد. درسالِ 1346 با دختري ازخانواده‏اي اصيلِ روحاني ازدواج نمود كه حاصلِ اين پيوند 6 فرزند به‏نام‏هاي: محمدكاظم، محمدحسن، فاطمه، محمد، حسين و رضا مي‏باشد. ايشان داراي تأليفاتي چند از جمله ترجمه‏ي جلدِ دومِ الغدير -علامه‏ي اميني- و ترجمه‏ي دو جلد كتاب به‏نامِ اميرانِ ايمان كه زندگينامه‏ي بزرگانِ دين است مي‏باشد. و درتهيه و تأليفِ كُتبِ دانشگاهي نقشِ مؤثري دارد.
    مدتي رياستِ دانشگاهِ تربيت معلمِ تهران و دانشگاهِ علامه‏ي طباطبايي و دانشكده‏ي ادبياتِ دانشگاهِ تهران برعهده داشت.××× -1- مجله‏ي خانواده، سال سوم، شماره‏ي 54، صص 28 و 29  ×××
    در بخشي از گفت و گويي كه مجله‏ي كيهان فرهنگي با ايشان انجام داده است چنين بيان مي‏دارد:
    بنده متولد سال 1315 در استهبانات هستم. ما مجموعاً چهار برادر و سه‏خواهريم. بنده فرزندِ چهارم خانواده هستم و علي‏الرسم در زادگاهم به‏دبستان و دبيرستان شيرين مغربي رفتم. اين دبستان و دبيرستان به‏نام محمد شيرينِ مغربي بود كه از عرفا، شاعران و بزرگانِ استهبانات بوده است و قبرش هم در همين مدرسه و ساختمان آن به شكلِ حافظيه شيراز است. البته نه به آن زيبايي و تركيب. در زمان ما هنوز دوره راهنمايي تأسيس نشده بود و دانش‏اموزان يك‏سر از دبستان به‏دبيرستان مي‏رفتند. يادم هست در كلاسِ هشتم كه بودم، يك روز در نيمه شعبان، ولادتِ حضرتِ بقيةاللَّه در مسجدِ جامع براي مردمِ شهرمان صحبت مي‏كردم، در همان حال، به‏من گفتند: بعد از صحبت همچنان روي منبر بمانيد مي‏خواهيم بر سرِ شما عمامه بگذاريم.
    بعد از اِتمتمِ صحبت‏هايم، دايي‏ام، ميرزاباقرِ استهباناتي كه واعظِ سرشناس شهر بود، عمامه آماده‏اي را آورد و همان‏جا روي منبر بر سرِ من گذاشت. يادم هست آن لجظه مردها صلوات فرستادند و زن‏ها كِل زدند. آين هم خاطره‏ي جالبي از عمامه‏گذاري بنده در نيمه شعبان سالِ 30 يا 31 بود.
    كتاب‏شناسي دكتر علي شيخ‏الاسلامي:
    ترجمه‏ي (زندگي‏نامه‏ي خديجه كبري و فاطمه زهرا عليهماالسلام) تأليفِ هاشم معروف الحسيني، چاپ دوم، تهران، مؤسسه‏ي اهل‏البيت بنياد بعثت، 1360
    ترجمه‏ي الغدير -جلد چهارم- چاپ سوم، تهران، كتابخانه بزرگ اسلامي، 1362
    برگزيده متون فارسي، به‏اهتمامِ دكتر جليل تجليل، دكتر اسماعيل حاكمي، دكتر محمد رادمنش، دكتر علي شيخ‏الاسلامي، دكتر علي مرزبانِ راد، چاپ چهلم، مركز نشر دانشگاهي، 1368
    راه و رسمِ منزل‏ها -جلد اول-، شرحي بر كتابِ (منازل السائرين) اثر خواجه عبداللَّه انصاري، چاپ اول، تهران، مركزِ نشر فرهنگي آيه، 1379
    راه و رسمِ منزل‏ها -جلد دوم-، شرحي بر كتابِ (منازل السائرين) اثر خواجه عبداللَّه انصاري، چاپ اول، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1383
    خيال، مثال و جمال در عرفان اسلامي، چاپ اول، تهران، انتشاراتِ فرهنگستانِ هنر، 1383
 حجت كشفي -1325 استهبان-
    سيدجعفر (حجت) كشفي فرزند مرحومِ مير سيد محمدِ كشفي در دي ماه 1325 شمسي درمحله‏ي امام خميني -كوچه‏شاه- استهبان تولد يافت. تحصيلاتِ ابتدايي و بخشي از تحصيلاتِ دبيرستاني را در زادگاهش گذراند و همزمان با تحصيلاتِ رسمي، از محضرِ مرحوم حاج شيخ‏احمدِ فقيهي عالِمِ شهيد، استفاده كرده و بخشِ مهمي از مقدماتِ علومِ ديني را از وي فراگرفته است. در سالِ 1341 به‏حوزه‏ي علميه‏ي داراب رفته و به‏مدتِ يك سال از محضرِ مرحومِ حضرتِ آيت‏اللَّه نَسابه عالِمِ بزرگ و مرحومِ حاج شيخ محمدحسنِ عندليبي بهره‏ي علمي و اخلاقي گرفته است. در مهرماهِ سالِ 1342 واردِ حوزه‏ي علميه‏ي قم شد و مدت سه سال از محضرِ عُلماي آن حوزه استفاده كرد و همزمان ديپلمِ ادبي را در شهرِ قم گرفت. در سالِ 1345 از طريقِ خرمشهر به‏عراق سفر كرد و در نجفِ اشرف با دختر عموي خود -دخترِ مرحوم آيت‏اللَّه حاج سيد موسي مُقتدي اصطهباناتي- ازدواج كرد و ثمره‏ي اين پيوند چهار فرزند است كه همه داراي استعداد و آثارِ خوبِ هنري و ادبي هستند. -1- سيد علي، تذهيب‏كار، ساكنِ داراب 2- سيدمحمود، طالبِ علوم ديني و داراي ذوقِ هنري 3- سيدميرمحمد، مترجمِ زبانِ انگليسي، هنرمند در خطِ ثُلث و كَتيبه‏نگاري، تذهيب و قطاعي 4- يك دختر كه داراي ذوقِ شعري و نويسندگي است و مشغولِ به‏تحصيل مي‏باشد-.
    سيد حجتِ كشفي پنج‏سال در نجف از محضرِ عُلماي بزرگْ مِنْجُمله مرحومِ شهيد صدر استفاده كرد و در پايانِ سالِ 1350 همراه با ايرانيانِ مهاجر در غائله‏ي عراق به‏ستمِ صدامْ به‏قم بازگشت و تا پيروزي انقلاب به‏تحصيل ادامه داد و از محضرِ عالِمِ بزرگ، آيت اللَّه‏العُظمي علامه‏ي خاني اصفهاني كسبِ فيض كرد. از آغازِ پيروزي انقلاب در سمت‏هاي مختلف انجامِ وظيفه نمود.
    ايشان نخستين كسي است كه پس از انقلابِ اسلامي به نمايندگي از طرفِ مردمِ استهبان و ني‏ريز به‏مجلسِ شوراي اسلامي ايران راه يافت.
    پس از پايانِ اين دوره، فعّاليّت‏هاي هنري خود را با گسترشِ موزه‏ي شُهدا و عضويّتِ شوراي عالي انجمنِ خوشنويسانِ ايران، توسعه داد و از محضرِ غالبِ هنرمندان بزرگِ كشور استفاده‏ها كرد و به‏توفيقاتِ بزرگي دست يافت.
    در سالِ 1369 به‏قم بازگشت و با توسعه‏ي كتابخانه‏ي آستانه‏ي مقدسِ حضرتِ معصومه-س- و تأسيسِ كارگاهِ هنري مَرَمَّتِ آثارِ تاريخي و فرهنگي؛ فعّاليّت‏هاي علمي و هنري خود را پي گرفت.
    ايشان با دايرةالمعارفِ بزرگِ اسلامي و مؤسسه‏ي دايرةالمعارفِ فقه اسلامي چند سال همكاري مفيد و مؤثر داشته است.
    در سالِ 1376 براي خدماتِ ديني و فرهنگي به سوئد عزيمت نمود و مدتِ شش سال در آن كشور به‏انجامِ خدماتِ ديني و هنري و ادبي مشغول بود و تجارُبِ سودمندي بدست آورد. و حاصلِ اين هجرتِ شش ساله، 22 اثرِ علمي و ادبي است كه برخي به‏همتِ وي به‏زبانِ سوئدي و انگليسي است و برخي به‏قلم و تأليفِ اوست. و برخي كارِ مشترك و گروهي است. مِنْجُمله كتابِ (افسانه‏هاي ايراني) به‏زبانِ سوئدي، ترجمه‏ي (گلستانِ سعدي) به‏زبانِ سوئدي، (اَسماء حُسناي الهي) به‏زبانِ انگليسي.
    آثارِ چاپ شده: اقتصادِ اسلامي، حاكميّتِ اللَّه، آفرينش تا اكمالِ دين، سوئد -فرهنگِ‏سوئد- -كارِگروهي-، نشريه گويا -كارِگروهي- و قطعاتِ فراوانِ‏خطي.
 آثارِ چاپ نشده: نورْ علي نور، فَنِ بيان و نويسندگي، فَنِ خطابه، خُطبه‏هاي عربي -خُطبه‏هاي نمازِ جمعه در اِسْتكْهُلم، بالغ بر پنجاه خطبه به‏زبانِ عربي-.
    خود در گفت و گويي چنين بيان داشته است:
    (بنده كم‏ترين در سالِ 1325 شمسي در اِصطهباناتِ فارس به‏دنيا آمده‏ام، زندگي‏خانوادگي و بافتِ‏خويشاوندي‏ما هميشه محيطِذوق و ادب‏و دانش‏هاي ديني بود، و اين فرصتي خداداد براي پرورشِ استعدادِ اين ناچيز شد، خدايش رحمت كند پدرِ اديب و دانشمندم، روحاني فرزانه و آزاده‏اي بود، در تربيتِ من‏بسيار كوشيد و بَذرِادب و هنررا در دل‏مي‏كاشت. شهرِكوچكِ‏اصطهبانات، جاي دورافتاده و مَحرومي‏است و من هيچ‏گاه براي آموزشِ‏خطْ توفيقِ حضور در كلاس و تعليمِ رسمي نداشته‏ام، مگر دورانِ كوتاه و پُرباري كه در شيراز از مَحضرِ استادِ هنرمند و مهربان خباره‏ي حميدِ ديرين استفاده مي‏كردم، استاد ديرين نه‏تنها راهنما و معلمِ خط كه آموزگارِ كمال و فضيلت‏هاي انساني بود و هيچ‏گاه خرّمي دلِ من از خاطره‏ي او خَزان نشده‏است.
    در نجفِ اشرف كه افتخارِ طلبگي داشتم، به‏خطِ ثُلث روي‏آوردم و از قواعدالخطِ مرحوم محمدهاشمِ بغدادي بهره بردم.)
 شيخِ مغربي -728خ، 1349م - 785خ، 1406م--60 سال سن-
    دراستهبان آرامگاهي‏است معروف به‏شيخِ مغربي كه هم‏اكنون درمحوطه‏ي اداره‏ي آموزش و پرورشِ استهبان قرار دارد. اين آرامگاهِ زيبا و عارفانه به‏تقليد از آرامگاهِ شاعرِ هميشه درخشانِ آسمانِ اديباتِ ايران - حافظ - به‏وسيله‏ي مهندس صَدرِهاشمي -طراح- و دراثرِ اقداماتِ اداره‏ي فرهنگِ استهبان به‏شكلِ باشكوهي در سالِ 1337 خورشيدي ساخته شده است.
    متأسفانه به‏جز سنگِ قبري كه در آرامگاهِ شيخِ مغربي نَصب شده است، سندِ ديگري در دست نداريم كه مُشخص‏كننده اين باشد كه اين قبر متعلق به (محمدشيرينِ مغربي) است.
    بر روي سنگِ قبر، غَزلي نقش بسته و در حاشيه‏ي آن نوشته شده‏است:
    (مُولانا شيخ محمد شيرينِ مَغربي از فُحولِ مُوَحِدين كه با شاهرُخ اِبنِ تيمور معاصر بوده و با كمالِ خُجندي ملاقات نموده است. حضرتِ مولانا محمدشيرين مُريدِ شيخ اسماعيلِ سمناني و او مريدِ شيخ عبدالرحمانِ اِسفرايني است كه خِرقه از جنابِ شيخ مُحي‏الدينِ اعرابي پوشيده و به‏طريقِ توحيد كوشيده، مَوْلِدَش قريه‏ي نائين، عُمرش 60 سال، تاريخِ وفاتِ ايشان 809 ه.ق [785 خ [ديوانش مشهور و مغربي تخلصش بوده است.)
    اِدْوارْد بِراون در مُجَلَّدِ سومِ تاريخِ ادبياتِ ايران از سعدي تا جامي در موردِ شيخ مغربي چنين مي‏نويسد: (از ترجمه‏ي احوالات و وقايعِ زندگاني مغربي كه يكي ازمَشاهيرِ بزرگانِ معتقد به‏وحدتِ وجود و از شُعراءِ ايراني معروفِ پيروِ آن مذهب است، اطلاعِ زيادي در دست نيست و اشاراتي بَس مختصر درباره‏ي او در كُتبِ رِجال و تذكره آمده است. غالباً اربابِ تذكره بر آن‏اند كه وي در سالِ 809 ه.ق/ 1406م [785 خ[ در تبريز به‏شصت‏سالگي وفات يافت. از اين قرار بايد تاريخِ ولادتِ او در حدودِ سالِ 750 ه.ق/ 1349م باشد.)
    بعضي ديگر تاريخِ وفاتِ او را دو سال زودتر از آن ثبت كرده‏اند. مُوَرِخِ دانشمندِ عصرِ اخير، رضاقلي‏خانِ هدايت مي‏گويد: (بعضي گفته‏اند مَوْلِدش قريه‏ي نائين و مَرْقَدش در اِصطهباناتِ فارس است. بعضي گفته‏اند در سُرخابِ تبريز است. همانا چون شيخِ‏مغربي‏نام، متعدد بوده‏اند، مردم اشتباه نموده‏اند. غالباً در بابِ تعينِ مَضجَعِ آن جناب قولِ اول مَقرونِ به‏صَواب باشد. غَرض شيخي مُجرد و عارفي مُوَحِد است. وفاتش در سنه‏ي 809، ديوانش مطالعه شد.)
    علي اصغرِ حكمت در پاورقي كتابِ اِدوارد براون در صفحه‏ي 444 ذيلِ احوالاتِ شيخِ مغربي مي‏نويسد: (بُقعه‏اي به‏نامِ مَزارِ شيخِ مغربي در قصبه‏ي اِصطهباناتِ فارس در حالِ حاضر موجود است كه در بوستانِ مُصفايي واقع شده و نويسنده‏ي اين سطور در سالِ 1306ش به‏زيارتِ آن نايل گرديد. كتيبه و يا سنگِ كهنه‏ي تاريخي از آن باقي نمانده است. ولي آن‏چه در سنگِ فعلي مَنقوش است ذيلاً نقل مي‏شود.
 بِسْمِ‏اللَّه‏الرَحمنِ الرَحيم
 بيا بَر چشمِ عاشق كُن تَجَلي روي زيبا را
 كه جز وامِق نداند كَس كَمالِ حُسنِ عَذرا را
 به صحراي دلِ عاشِق بيا جِلوه‏كُنان بُگْذَر
 به روي عالَم آرايت بيارا روي صحرا را
 دَمي از خلوتِ وَحدت تماشا را به صحرا شو
 نَظر با ناظران اَفكَن ببين اهلِ تماشا را
 دَماغِ جانِ اهلِ دل به بوي خود مُعَطَر كُن
 زِ روي خويش نوري بَخش هر دَم چشمِ بينا را
 اَلا اي يوسُفِ مِسكين مَلاحَت تا بي كي داري
 حَزين يَعقوبِ بيدل را غَمين جانِ زُليخا را
 تو حَلوا كَرده‏اي پنهان مَگس‏ها گَشته سرگَردان
 اگر جوشِ مَگس خواهي به صحرا آر حَلوا را
 اَلا اي تُركِ يَغمايي بيا جان را به‏يغما بَر
 نَه دل تَركِ تو خواهد كرد ني تو تَركِ يَغما را
 جهان پُرشور از آن دارد لبِ شيرينِ تُركِ من
 كه تُركان دوست مي‏دارند دايم شور و غوغا را
 سُخن با مَردِ صحرايي اَلا اي مَغربي كَم گو
 كه صحرايي نمي‏داند زبانِ اهلِ دريا را
    دكتر ابوطالبِ ميرعابديني كتابِ ديوانِ كاملِ شمسِ مَغربي كه به‏همتِ ايشان توسطِ انتشاراتِ زوار در آبان‏ماهِ 1358 به‏چاپ رسيده است با تكيه بر اَسناد و مُتون معتقدند كه قبرِ شيخِ مغربي در تبريز است. مؤلفِ روضات‏الجنان در بابِ تاريخِ وفاتِ مغربي و چگونگي آن حكايتي دارد مَبني بر اين‏كه: قبرِ مغربي بنا به‏وصيتِ خودِ او در خطيره‏ي بابامزيدِ سُرخابِ تبريز است و بنا به‏نوشته‏ي مؤلفِ روضات درويش ليفي نيز در سُرخاب مَدفون است و قُربِ به‏اين مَزار مَقبره‏ي دو تَن از اولياءِ مشهور به پيرِمغربي و پيرِ مَشرقي است. قبرِ عَبدالحي فرزندِ مولانا شمس‏الدينِ مَغربي كه در سالِ 875 وفات يافته است در كِنارِ قبرِ پدرش مي‏باشد.
    قاضي نورالدين محمد مشهور به قاضي‏زاده‏ي انصاري، سلامي به‏نظم به‏عربي فرستاده است به‏كساني كه در حَرَمِ بابامزيد آسوده‏اند كه در آن از شمسِ مَغربي ياد كرد.
    علي مشرق‏اللهام، والكشف واليقين، هوالمغربي شمس، اهل الولاته
    در آتشكده‏ي آذر نيز كه وفاتِ مغربي را در زمانِ شاهرُخ‏بنِ تيمورِ گوركان در تبريز مي‏داند تَصريح شده كه وي هم در تبريز مدفون است.
    دقت و صراحتي كه در كَلامِ مؤلفِ روضات‏الجنان هست درباره‏ي آرامگاهِ مغربي شكي باقي نمي‏گذارد و پيداست كه خودِ رضاقلي خان هدايت نيز معتقد بوده است كه ممكن است آن كس كه در اصطهبانات مدفون است مغربي ديگري باشد.
 اعتمادالشَريعه-سيدابوترابِ‏اصطهباناتي--57--1321-1265سال‏سن-
    آيت‏اللَّه سيد ابوتُرابِ كشفي حقيقي مُلَقَب به اعتمادالشَريعه فرزندِ سيد ميرصالحِ موسوي اصطهباناتي فرزندِ سيدابوتراب فرزندِ ميرصالح فرزندِ ميرمرشد از نوادگانِ سيدجعفرِ كشفي دارابي در سالِ 1304 ه.ق -1265خ- در شهرستانِ استهبان متولد گرديد. وي از شاگردانِ ميرزاابوالحسنِ محققِ اصطهباناتي بوده و در شعرِ فارسي و عربي دست داشته است. از نظرِ فهم و ذِكاوت، سرشار و در بيست سالگي به‏مرتبه‏ي كمالِ فضل رسيده، به‏گونه‏اي كه در سنِ 21 سالگي بر منظومه‏ي سيدِقطب شرحي مُفصل مي‏نويسد.
    در زمانِ رضاشاه به‏واسطه‏ي داشتنِ مَحكمه‏ي شرعي و دفترِ شَرعي تحتِ تعقيب و زندان بوده است.
 وي در سالِ 27ع1361/1 ه.ق -21 فروردين1321خ- در استهبان درگذشت و در ايوانِ پشت به‏قبله‏ي مسجدِ شيخ علي‏نقي به‏خاك سپرده‏شد.
    تاليفاتِ ايشان:
    1- درّةالغّواص فِي شَرح المَنظومه المينته لِوظايفِ الخَواص -منظومه در صَرف--تاريخِ نگارش 21 ذي‏الحجه 1297 - 1336خ-
    2- كتابِ (فائق‏الرسائل فِي شَرحِ منظومه‏العَوامِل) در علمِ نَحو از سيدِ قطبِ ني‏ريزي.
    3- شرحِ منظومه العلوي فِي الصَرف از سيدِقطب
    4- الفين، في علم الاعراب فِي بيانِ حَقايِق الباب سميتها حدائق الاعراب -منظومه در علمِ اِعْراب (نَحو و صرف) در سالِ 1358 ه.ق -1318خ-.
 اي بي خبر از ميكده و حِدت و حالات
 در مدرسه دل بسته به تدريسِ مَقالات
 وي غافل از آن نغمه‏ي جانانه‏ي مُطرِب
 بيدار كه فِي دَهرك لِله لِنفحات
 تا چند تو در بندِ معاني و بياني
 تا كي شده محجوب به آداب و كَمالات
 تا چند تو در سلسله‏ي دور و تَسَلْسُل
 در چاهِ طبيعي شده محبوسِ خَرافات
 درياب زِ لِله شرابِ قَدحي چند
 بشنو زِ طَرب نغمه‏ي سُكانِ سَماوات 
 گَر ساقي ميخانه يكي جُرعه از آن مي
 بخشد به‏تو سرگرم شوي سوي خَرابات
 بخشد زِ سقي رَبهم اَر ساقي رندان
 مَخْمور شوي بِشكني اَصنام هويات
 دردي اگرت هست بكن روي و دوا جوي
 با نيّتِ اِخلاص از آن قبله‏ي حاجات
 بيش از دو قدم نيست رَهِ منزلِ جانان
 بُگْذَر زِ خودي خود و كُن طَي مقامات
 مردانه برو بر اثرِ مَقْدَمِ رِندان
 با همره خِضري چو كَشَد رَه به‏ظُلامات
 خِضري كه‏وجودش چو طلا پاك شد از غَش
 بُگْداخته جسمش ذَهَبي‏وار زِ طاعات
 كشفي حقيقي بِطَلَبْ كَشفِ حقيقت
 در سايه‏ي آن خِضر و بِكَن خِرق حجابات
 سيدميرمحمدِ كشفي -1295 استهبان - 1350 استهبان-
    سيد ميرمحمد كشفي فرزندِ سيد جعفر در 2 صفر 1333 ه.ق در استهبان ديده به‏جهان گشود. تحصيلاتِ خود را در همين شهر شروع كرد. بخشي از تحصيلاتش را داراب و بخشِ ديگري در لار از محضرِ آيت‏اللَّه شيخ باقرِ غفوري استفاده نمود. سپس به‏شيراز رفت و از محضرِ آيت‏اللَّه شيخ ابوالحسن حدائق بهره‏ها برد. پس از كسبِ فيض از محضرِ بزرگان در كِسوتِ روحانيّت درآمد. علاوه بر جمعِ بينِ منبر و مِحراب، شاعري مبتكر و باذوق بود. ايشان در 29 ذيقعده سالِ 1390ه.ق/ 1350خ دراستهبان چشم از جهان فروبست و در گورستانِ مُصلي به‏خاك رفت.
 صيدِ دلِ شير
 رنگِ مي‏نيست كه بَر لَعلِ لبِ شيرين است
 خورده خونِ دلِ فرهاد و لبش شيرين است
 اشك اي ديده به‏رُخساره‏ي زردم مَفِشان
 نقره‏كوبي مكن اين صفحه كه خود زرين است
 ريخت خونِ دلم از طرزِ نِگَه‏كردنِ او
 چشمِ آهو كه كند صيدِ دلِ شير اين است
 نيمه شب ماه چه زيباست، ولي زيباتر
 عكسِ رويت وسطِ طُره‏ي چين در چين است
 شمسِ اصطهباناتي -1288 استهبان - 1358 شيراز-
 نگاهي به‏زندگي و دفترِ اشعارِ فولكلوريكِ او
    محمدِ اخباري فرزندِ مُلاآقا -محمدباقر- شمس در سالِ 1288 خورشيدي در يك خانواده‏ي مذهبي روحاني در استهبان تولد يافت. در سنِ دوازده‏سالگي به‏سرودنِ شعر پرداخت. طبعِ روان و ذوقِ فراوانش خيلي زود او را به‏عنوانِ شاعري محبوب در دلِ مردم جاي داد. در ابتدا كارمندِ شهرداري استهبان شد، ولي روحِ لطيف و عاطفه‏ي سرشارش او را از محيطِ خشكِ اداري بيرون كَشيد و خود را از قيد و بندِ قوانينِ اداري رها ساخت.
    از آن‏جايي كه به‏خاندانِ عصمت و طهارت ارادتي خاص داشت، لباسِ روحانيت پوشيد و نَه فقط در استهبان يكي از بهترين وُعاظ و ناطقين، كه در طيفِ گُسترده‏اي از استانِ فارس مشهور گرديد و با صداي خوش و حضورِ ذهنِ فعال و نكته‏سنجش، زبانزدِ خاص و عام شد.
    آثارِ وي:
 1- منظومه‏ي شمس
    شمس بيش از همه به‏مولاي متقيان حضرتِ علي-ع- ارادت ورزيده، چنان‏كه كتابِ (منظومه‏ي شمس) يا (جلوه‏ي ابديت) كه در مناقبِ بزرگانِ دين در 384 صفحه سروده است حاكي از اين ارادت است.
 اين خانه را بايد خدا يك روز معماري كند
 آدم بنايش بَرنهد نوحش پرستاري كند
 وانگَه خليلش با پسر تا سقف حَجاري كند
 آن يك در و بامش نهد و آن نقش و گَچ‏كاري كند
 هريك ز آباءِ رسول پس خانه‏سالاري كند
 كامروز اَندر خانه‏اش يك ميهمان‏داري كند
 وَز اين گِرامي ميهمان اَمري عجب جاري كند
 پس نقشه‏هاي ما سَلَف بُدْ بَهرِ اين زيبا خَلَف
 2- (شاهكارِ عشق) يا (شورِ عاشورا)
    (من حق دارم كه كتابِ (شورِ عاشورا) را به‏نامِ (شاهكارِ عشق) ناميده‏ام. آيا در ميدانِ عشق و حقيقت‏جويي، عاشقي دلاورتر از حسين-ع- و يارانش سراغ داريد؟) (شمس محرم 1387ق/ فروردين 1346.(
 3- نداي عِفَت
    داستانِ منظومي است كه جنبه‏ي اجتماعي دارد و مفاسدِ جامعه‏ي زمانِ خود را با ريزبيني خاصي بيان نموده است.
 4- سپيده‏ي صبح
    كه به‏بَحرِ (مخزن‏الاسرار) نظامي سروده و داراي 2/000 بيت شعر است و داراي 5 بخش مي‏باشد: 1- در توحيد 2- در عدل 3- نبوت و مزايا و فلسفه‏ي آن 4- لزومِ امامت و وجودِ اولياي حق 5- فلسفه‏ي معاد و نيايش به‏درگاهِ باري‏تعالي.
 5- خرنامه
    از روانشاد شمس يك چَكامه‏ي بي‏نظيري به‏جاي مانده كه علاوه بر ارزشِ هنري و ادبي، گنجينه‏اي پُربها از واژه‏هاي اصيلِ استهباني است كه با بيانِ خاصي آداب، رسوم، سنت‏ها، عقايد، رنج‏ها، محروميت‏ها و نحوه‏ي زندگي مردمِ 70-60-50 سالِ گذشته را با زيبايي هرچه تمام‏تر به‏تصوير كشيده است. هرچند كه شاعر در مقدمه، نامِ اين مجموعه را (خَفَه‏دوني) ذكر كرده است ولي با صراحتِ تمام مي‏فرمايد:
 هرچه خونابِ خَموشي خوردم
 آنچه دندان به‏جگر بِفْشُرْدَم
 ديدم آخر كه پُكيدَم مُردَم
 عقده‏ي دل بگُشودَم ناچار
 شعرِ (خَرنامه) سُرودَم ناچار
 ×××
    يا در جايي ديگر مي‏گويد:
 تا مرا باز در اين‏جا كار است
 زندگي سخت به من دشوار است
 بَس كنم دَردِ دِلُم بسيار است
 مي‏چُكد خونِ دل از خامه‏ي من
 خوب پيداست زِ (خَرنامه‏ي) من
 ميرزا بزرگِ فرزانه
    ميرزا بزرگِ فرزانه فرزندِ آقاحسين و از فرزندزادگانِ مُلا شاه محمدِ اصطهباناتي يكي ديگر از عُلماست كه سال‏ها نمازِ جماعتِ مسجدِ يزديان توسطِ ايشان برگزار مي‏گرديد. وي در استهبان دارِ فاني را وداع گفت و در قُم به‏خاك رفت.
 شيخ يوسف حدائق -1107 ه.ق-
    شيخ يوسف فرزندِ احمد فرزندِ ابراهيم بحراني حائري در سالِ 1107 تولد يافته است. وي به‏هنگامِ هجومِ افغان‏ها و پيروزي آن‏ها مدتي در كرمان ماند و سپس به‏شيراز آمد و موردِ عزت و احترامِ ميرزامحمدتقي‏خان - والي فارس - قرار گرفت. چندي امامِ جمعه و جماعت بود و به‏مدرسه‏داري اشتغال ورزيد. پس از آن به فسا رفت و عيالِ خود را به‏بحرين فرستاد و عيالِ ديگري اختيار نمود. در آن‏جا علاوه بر اَمرِ كشاورزي به‏نوشتنِ كتابِ (حدائق) مشغول شد. پس از كشته شدنِ ميرزامحمدتقي‏خان به‏استهبان آمد. شوقِ رفتنِ به‏عَتَباتِ عاليات، او را مُصصم به‏رفتنِ كربلا نمود. در همان‏جا بود كه كتابِ (حدائق) را به‏پايان بُرد.
 شيخ حسينِ بحريني
    شيخ حسين فرزندِ شيخ محمد فرزندِ شيخ جعفرِ بحريني ماحوزي است كه جامعِ معقول و منقول و داراي علم و عمل بوده است.
 شيخ عبداللَّه بَحرالعلوم-؟ - 1297 استهبان-
    بر سنگِ گورش نوشته شده است: هو الحي الذي لايموت. مَدْفَنِ عالِم رَبّاني مرحومِ مَغْفور حجت‏الاسلام شيخ عبداللَّه بحرالعلوم برادرِ مرحومِ آيت‏اللَّه العُظمي شيخ محمدباقر -شهيدِ رابع- اَعلي‏اللَّه مقامهُما ولدين عابدِ مُتهجِد مرحومِ مُلامُحسن.
 شيخ نصراللَّه ساجدي
    حاج شيخ نصراللَّه ساجدي فرزند مُلا محمد صادق در سال 1280 خورشيدي در محله‏ي كَزَمانِ استهبان به‏دنيا آمد. تحصيلاتِ ابتدايي را در زادگاهش گذراند و آن‏گاه براي ادامه‏ي تحصيل رهسپارِ قم و عَتَباتِ عاليات گرديد. پس از كسبِ فيض از محضرِ بزرگاني چون آيت‏اللَّه اصفهاني به‏استهبان بازگشت و به‏ارشاد و هدايتِ مردم پرداخت. در سالِ 1361 پس از 81 سال زندگي، ديده از جهان فروبست.